عصر ایران/ سواد زندگی؛ مریم طرزی- بازی آزاد یعنی به فرزندان مان فرصت شاد بودن، لذت بردن و تجربه کردن بدهیم.فرزندان مان را با انواع و اقسام کلاس ها خفه نکنیم.به آنها فرصت مستقل شدن، کشف کردن و مواجه با واقعیات زندگی را بدهیم.

توصیف تصویر مادر و پدری که فرزندان شان را از این کلاس به آن کلاس می برند، خیلی تکراری است؛ اما متاسفانه هنوز هم بسیار فراگیر و گسترده است
هنوز هم به وفور می شنویم که والدین میگویند: «دخترم همیشه خسته است. ولی میترسم عقب بماند.»
این داستان تکراری خیلی از خانوادههاست. ما فکر میکنیم هرچه برنامه بچه پرتر باشد، آیندهاش بهتر است. اما پژوهشها چیز دیگری میگویند.
بازی آزاد یک تجمل نیست. یک نیاز رشدی است. در این مقاله میبینیم چرا برنامهریزی بیش از حد به بچهها آسیب میزند و چطور میتوانیم بازی آزاد را به زندگی او برگردانیم.
سه دلیل اصلی وجود دارد:
۱. فشار اجتماعی و مقایسه با دیگران.
وقتی میبینیم بچه همسایه کلاس رباتیک میرود، حس میکنیم ما عقب ماندهایم. این مقایسه در گروههای واتساپی مادران و شبکههای اجتماعی شدت میگیرد.
مادری تعریف میکرد که در گروه واتساپی کلاس اولیها، هر هفته عکس کلاس جدید یک بچه posted میشد و او احساس میکرد دخترش «عقب افتاده» است—در حالی که دخترش فقط ۶ سال داشت.
۲. ترس از آینده.
والدین نگران کنکور، بازار کار و رقابت هستند. فکر میکنند هر کلاس اضافه، یک برگ برنده است.
پدری برای پسر ۹ سالهاش چهار کلاس تابستانی ثبتنام کرده بود: شنا، فوتبال، زبان و رباتیک. پسرش در پایان تابستان گفت: «من هیچکدام را دوست ندارم. فقط میخواستم با دوستم بازی کنم.»
۳. نیاز عملی به مراقبت بعد از مدرسه.
خیلی از والدین تا ۶ عصر سر کار هستند. کلاس فوقبرنامه راهی برای پر کردن این ساعتهاست.
وقتی هر دقیقه برنامه دارد، چه بر سر بچه میآید؟
دکتر کامرون کازول، روانشناس نوجوان، میگوید: «وقتی هر دقیقه برنامهریزی شده باشد، بچهها فرصت کمتری برای انتخاب کردن، حل مسئلههای کوچک و شروع کردن کارها دارند. آنها به جای یاد گرفتن فکر کردن، یاد میگیرند اجرا کنند.»
این جمله را جدی بگیرید. بچهای که همیشه یک بزرگسال میگوید «الان برو کلاس زبان»، «الان مشقت را بنویس»، «الان برو شنا»، هیچوقت یاد نمیگیرد خودش تصمیم بگیرد.
بازی آزاد یعنی زمانی که کودک هیچ برنامهای ندارد. یعنی میتواند با اسباببازیهایش بازی کند، نقاشی بکشد، یا حتی حوصلهاش سر برود. بیحوصله شدن موتور خلاقیت است، نه فاجعه.
پسری ۸ ساله که مادرش همه کلاسهایش را حذف کرده بود، در یک بعدازظهر بازی آزاد شروع کرد با کارتن و چسب یک «ماشین» ساخت. چیزی که هیچ کلاس رباتیکی به او یاد نداده بود. مادرش میگفت: «اولین بار بود که میدیدم خودش از خودش ایده میدهد.»
کودک مدام خسته و بیحوصله است.
خوابش به هم ریخته.
تحمل شکست ندارد (چون همیشه یک برنامه بعدی هست که باید برسد).
دیگر از کلاسهایی که قبلاً دوست داشت لذت نمیبرد.
اینها نشانههای فرسودگی کودک هستند، نه نشانههای تلاش بیشتر یا کمتر!
در سالهای اخیر، مفهومی به نام «آمادگی برای کلاس اول» باب شده است. بعضی مهدکودکها و آموزشگاهها بستههای تمرین و مشق برای تعطیلات تابستانی میفرستند. پیام پنهان این است: «اگر تابستان استراحت کنی، عقب میمانی.»
اما پژوهشها نشان میدهند که مهارتهای اجتماعی و هیجانی در سن ۵ و ۶ سالگی، پیشبینیکننده قویتری برای موفقیت تحصیلی هستند تا دانستن حروف و اعداد.
کودکی که در بازی آزاد یاد گرفته با همسالانش کنار بیاید، نوبت بگیرد و ناکامی را تحمل کند، در کلاس اول موفقتر است از کودکی که فقط الفبا را حفظ کرده است.
دو دختر ۶ ساله را در نظر بگیرید. یکی در تابستان سه کلاس رفته و الفبا را حفظ کرده است یا بلد شده بشمرد.
دیگری فقط بازی آزاد کرده و با بچههای محله دوست شده است. در هفته اول مدرسه، دختر دوم راحتتر دوست پیدا میکند و کمتر گریه میکند. بازی آزاد به او این مهارت را داده است.
پس به جای پرسیدن «بچهام چه چیزهایی باید بداند؟»، بپرسید «بچهام چه مهارتهایی باید داشته باشد؟» و بعد ببینید آیا بازی آزاد به او اجازه تمرین این مهارتها را میدهد یا نه.

۱. قانون «یک فعالیت در هر فصل» را امتحان کنید.
بگذارید فرزندتان در هر فصل فقط یک فعالیت ورزشی یا هنری داشته باشد.
این کار هم بار مالی کمتری دارد، هم به کودک اجازه میدهد در آن یک فعالیت عمیقتر شود و بازی آزاد بیشتری داشته باشد.
خانوادهای این قانون را اجرا کرد. پسرشان به جای سه کلاس، فقط فوتبال رفت. بعد از سه ماه، مربی گفت این بچه پیشرفت عجیبی کرده—چون بالاخره روی یک چیز تمرکز کرده بود.
۲. بازی آزاد را در تقویم بنویسید.
همانطور که کلاس زبان را در تقویم مینویسید، بنویسید: «سهشنبه ۴ تا ۶: بازی آزاد». این وقت مقدس است.
۳. از خودتان بپرسید: این کلاس برای من است یا برای بچهام؟
اگر جواب «برای من» است، یک قدم عقب بروید. کلاس باید نیاز کودک را برآورده کند، نه اضطراب والد را.
مادری کلاس ویولن را برای دخترش ادامه میداد چون خودش در کودکی آرزوی نوازندگی داشت. دخترش هر جلسه گریه میکرد. وقتی کلاس را حذف کردند، دختر شروع کرد به نقاشی کردن—چیزی که واقعاً دوست داشت.
۴. با معلم و مدرسه همصحبت شوید.
اگر مدرسه برای تعطیلات تابستانی مشق میفرستد، بپرسید آیا اجباری است. خیلی از مدارس انعطاف دارند.
۵. الگوی «کمتر، اما عمیقتر» را در پیش بگیرید.
یک کلاس شنا که بچه در آن واقعاً پیشرفت کند، بهتر از سه کلاس است که بچه در هیچکدام غرق نشود و بازی آزاد کافی هم نداشته باشد.
ما والدین عاشق بچههایمان هستیم. به همین دلیل نگران آیندهشان هستیم. اما گاهی نگرانی ما به برنامهریزی بیش از حد تبدیل میشود و بچه را از چیزی که بیشتر از هر کلاسی نیاز دارد محروم میکند: کودکی.
بازی آزاد دشمن آینده او نیست. دوست آن است. بچهای که در بازی آزاد یاد گرفته با خودش تنها باشد، با بیحوصلهگی کنار بیاید و خودش تصمیم بگیرد، بزرگسالی مستقلتر و شادتری خواهد بود.
امسال، یک قدم کوچک بردارید. یک کلاس را حذف کنید. یک بعدازظهر را خالی بگذارید و اسمش را بگذارید بازی آزاد. ببینید چه اتفاقی میافتد. شاید بچهتان بگوید «حوصلهام سر رفت»—و این اولین قدم خلاقیت او باشد.
کانال تلگرامی سواد زندگی: savadzendegi@