عصر ایران؛ مهدی ملک محمد (روانشناس) - مرگ سوگند صیادی، دختر شانزدهساله کرمانشاهی، فقط یک خبر تلخ دیگر نیست که چند روزی افکار عمومی را متأثر کند و سپس در ازدحام اخبار این روزهای ایران فراموش شود. این واقعه، با همه ابهاماتی که هنوز درباره جزئیات آن وجود دارد، آینهای از مسائل عمیقتری است که نوجوان ایرانی در خانواده، مدرسه و جامعه با آنها مواجه است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، سوگند درباره احتمال آسیبدیدن از سوی پدرش به مسئولان مدرسه هشدار داده بود. اما متأسفانه به این هشدار توجهی نشد و پدر به مدرسه رفت و سوگند را با خشونت به خانه برد و ساعاتی بعدتر واقعهای تلخ و تکاندهنده رقم خورد. اکنون پدر و مدیر مدرسه در ارتباط با این پرونده بازداشت شدهاند و تحقیقات قضایی درباره ابعاد حادثه ادامه دارد. بنابراین، هنوز نمیتوان درباره تمام جزئیات و مسئولیت نهایی اشخاص داوری کرد. اما یک پرسش را نمیتوان به آینده موکول کرد: وقتی نوجوانی از احتمال بهخطر افتادن جان خود در خانه سخن میگوید، چه کسی مسئول شنیدن و جدیگرفتن این هشدار است؟ این سؤال فقط درباره یک مدرسه یا یک خانواده خاص نیست. مسئله به نوع نگاه بزرگسالان به نوجوان امروز ایرانی بازمیگردد. به اینکه آیا او را انسانی مستقل با حق امنیت، حریم خصوصی و انتخاب میدانیم یا همچنان بخشی از دارایی خانواده تلقی میکنیم.
در بخشی از خانوادههای ایرانی، رابطه والد و نوجوان هنوز بر منطق استبداد استوار است. در این خانوادهها، استقلالخواهی نوجوان ممکن است به بیاحترامی، مخالفت با خواسته والدین به ناسپاسی و انتخاب متفاوت به بیتربیتی تعبیر شود. گاهی حریم خصوصی، روابط دوستانه و حتی علایق شخصی نوجوان به موضوع نظارت و کنترل دائمی تبدیل میشوند. در چنین شرایطی، نوجوان بهجای آنکه خانه را پناهگاهی امن برای گفتوگو و بیان نگرانیهایش تجربه کند، ناچار است پیوسته واکنشهای والدینش را پیشبینی کند و بخشی از زندگی خود را از آنان پنهان نگهدارد.
در سوی دیگر، خانوادههایی قرار دارند که برای جلوگیری از تعارض یا حفظ رابطه عاطفی با فرزند، از مرزبندی و ایفای نقش تربیتی فاصله میگیرند و در عمل به او باج میدهند. در این خانوادهها، گاهی رابطه به چرخهای از مطالبه و امتیازدهی تبدیل میشود. والدین بهجای گفتوگو، تعیین حدود معقول و آموزش مسئولیتپذیری، در برابر خواستههای فرزند عقبنشینی میکنند. چنین کنش سهلگیرانهای بدون ارتباطی عاطفی، نظارت متناسب و مرزبندی باثبات نیز میتواند به رشد نوجوان آسیب بزند.
این دو الگو، با وجود تفاوتهایشان، در یک نقطه به هم میرسند: هر دو ناتوان از دیدن نوجوان بهعنوان انسانی در حال رشد هستند. یکی میخواهد او را کنترل کند و دیگری از مسئولیت همراهی و هدایتش کناره میگیرد. نوجوان اما نه به والدین مستبد نیاز دارد و نه به والدینی که برای اجتناب از تعارض، از نقش خود دست میکشند. او به بزرگسالان مراقب و حمایتگری نیاز دارد که بتوانند هم رابطهای امن با او برقرار کنند و هم مرزهایی روشن و قابل فهم داشته باشند.
این وضعیت در مدرسه نیز، البته بهشکلی متفاوت، ادامه پیدا میکند. نوجوانی که در خانه باید انتظارات والدین را برآورده کند، در مدرسه هم اغلب با انتظاراتی مواجه است که فرصت چندانی برای دیدهشدن فردیت او باقی نمیگذارند. دانشآموز موفق باید همچنان موفق بماند. نمره خوب بگیرد و مایه افتخار مدرسه باشد. دانشآموزی هم که بههر دلیل نمیتواند با این انتظارات هماهنگ شود، ممکن است بهسرعت در جایگاه دانشآموز تنبل، بیانگیزه یا بیآینده قرار بگیرد. البته این تصویر شامل همه مدارس و معلمان نیست، اما فشار ساختارهای رقابتی و نتیجهمحور آموزشوپرورش میتواند چنین تجربهای را برای بخش زیادی از دانشآموزان رقم بزند. در هر دو وضعیت، آنچه به حاشیه میرود خودِ نوجوان است؛ انسانی که ممکن است درگیر اضطراب، تعارض خانوادگی، نگرانی درباره آینده یا پرسشهایی درباره هویت و روابطش باشد، اما فرصت چندانی برای بیان و فهم این تجربهها پیدا نکند.
ماجرای سوگند صیادی این مسئله را به سطحی جدیتر میبرد. مدرسه فقط جایی نیست که باید دانشآموز را آموزش دهد یا رفتار او را مدیریت کند. بخشی از مسئولیت مدرسه، فراهمکردن محیطی امن و حساسبودن به نشانههای آسیبپذیری دانشآموزان است. وقتی نوجوانی از احتمال خشونت در خانه سخن میگوید، دیگر با یک مسئله انضباطی یا اختلاف معمول خانوادگی روبهرو نیستیم. هشدار او باید شنیده، ارزیابی و از طریق سازوکارهای تخصصی حمایت از کودک پیگیری شود. گاهی تفاوت میان یک اقدام اداری معمول و یک مداخله مسئولانه، در همین چند لحظه شنیدن و جدیگرفتن صدای نوجوان است.
اما این تجربه به خانه و مدرسه محدود نمیماند. نوجوان وقتی از محیط خانواده و مدرسه خارج میشود، قرار نیست لزوماً با فضای پذیراتر و فرصتهای بیشتری برای تجربه استقلال روبهرو شود. او در عرصه عمومی نیز گاهی با نوعی بدگمانی نسبت به سن و هویت نسلی خود مواجه است. اصطلاح «نسل زِد» که میتوانست ابزاری برای فهم تفاوتهای نسلی و تحولات فرهنگی باشد، متأسفانه اغلب به برچسبی برای داوری درباره شخصیت و رفتار نوجوانان تبدیل شده است و ما بزرگسالان بر اساس این برچسب آنها را نسلی کمحوصله، طغیانگر، طلبکار یا بیمسئولیت معرفی میکنیم، بیآنکه به اندازه کافی درباره شرایطی که در آن رشد کردهاند پرسوجو کنیم.
تفاوت نسلی واقعیت دارد، اما نباید آنرا با آسیبشناسی یک نسل اشتباه گرفت. نوجوانی که درباره اقتدار والدین و بزرگسالان سؤال میکند، لزوماً ناسازگار نیست و نوجوانی که با ارزشهای نسل قبل تفاوت دارد، الزاماً دچار بحران هویت نشده است. البته این به معنای آن نیست که هر مخالفتی نشانه استقلال روانی یا هر رفتار اعتراضی قابل دفاع است. فهم نوجوان مستلزم دیدن همزمان نیاز او به استقلال و مسئولیتپذیری در حال شکلگیری اوست.
این نگاه گاه در نحوه استفاده نوجوانان از فضاهای عمومی نیز خود را نشان میدهد. برخی پسران نوجوانی که اخیراً با آنها صحبت کردهام از ممنوعیتی عجیب خبر میدهند: بعضی مراکز خرید و مالهای بزرگ و پُرزرقوبرق پایتخت بهدلیل نگرانی از اختلال در نظم، مانع ورود فردی یا گروهی پسران نوجوان به این مراکز میشوند. مراکز تجاری حق دارند برای حفظ امنیت و نظم مقررات معقولی داشته باشند، اما میان برخورد با رفتار نامناسب و محدودکردن حضور افراد صرفاً بهدلیل تعلّق به یک گروه سنی تفاوت وجود دارد. اگر نوجوان پیشاپیش و صرفاً بهدلیل نوجوانبودنش مزاحم تلقی شود، با نوعی طرد اجتماعی مواجهیم که میتواند احساس تعلّق او به جامعه را تضعیف کند.
نوجوان ایرانی در چنین شرایطی با مجموعهای از انتظارات و محدودیتها روبهروست: در خانه باید مطیع یا دستکم مطابق انتظارات والدین باشد، در مدرسه باید موفق و منضبط باشد، در جامعه باید مراقب باشد که تفاوتهای رفتاری و فرهنگیاش با بزرگسالان مسئلهساز تلقی نشود. در عینحال، کمتر از او درباره تجربه زیستهاش سؤال میشود. کمتر فرصتی فراهم میشود تا بدون ترس از قضاوت، درباره نگرانیها، شکستها، روابط، خواستهها و ابهامهایش حرف بزند.
در روانشناسی رشد، نوجوانی دورهای مهم برای شکلگیری هویت، افزایش استقلال، بازتعریف روابط با والدین و گسترش ارتباط با همسالان است. این تحولات گاهی با تعارض، آزمونوخطا و فاصلهگرفتن از برخی انتظارات بزرگسالان همراه میشوند. این فرایند بهمعنای طبیعی یا قابلقبولبودن هر رفتاری نیست. بلکه نشان میدهد که نمیتوان رفتار نوجوان را بدون فهم زمینه رشدی و اجتماعی آن ارزیابی کرد.
لازم است ما بزرگسالان در گفتوگوهایمان درباره نوجوانان، جای یک پرسش را تغییر دهیم. بهجای اینکه پیوسته بپرسیم چرا نوجوانان امروز با نسلهای قبل تفاوت دارند، بپرسیم چه فرصتهایی برای رشد، تجربه استقلال، مشارکت اجتماعی و احساس تعلّق در اختیار آنها قرار دادهایم؟ آیا خانه فقط محل نظارت و مدرسه فقط محل ارزیابی است؟ آیا نوجوان میتواند بدون آنکه فوراً قضاوت شود، درباره نگرانیها و تردیدهایش حرف بزند؟
مرگ دردناک سوگند باید ما را وادار کند که این پرسشها را جدیتر بگیریم. نه برای آنکه پیش از تکمیل تحقیقات، همه مسئولیتها را متوجه یک فرد یا نهاد کنیم، بلکه برای آنکه از کنار نشانههای خطر بهسادگی عبور نکنیم. هشدار یک نوجوان درباره ناامنبودن خانه، اختلاف با والدین یا ترس از واکنش آنان، موضوعی نیست که بتوان آنرا صرفاً به نافرمانی یا پنهانکاری تقلیل داد.
نوجوان ایرانی نه پروژه موفقیت تحصیلی خانواده است، نه موضوع انضباطی مدرسه و نه مزاحم فضاهای عمومی شهر. او پیش از هرچیز انسانی مستقل و شهروندی در حال رشد است؛ انسانی که والدینش مالکان او نیستند و حق ندارند به نام تربیت، محبت یا اقتدار خانوادگی، استقلال، کرامت و امنیتش را نادیده بگیرند و فرزندشان را امتداد داراییها، اعتبار اجتماعی یا حیثیت خانوادگی درنظر بگیرند. والدبودن، مسئولیتی برای مراقبت، حمایت و فراهمکردن امکان رشد است، نه بهانه و مجوزی برای خشونت.
در مجموع، جامعهای که از نوجوان فقط اطاعت، موفقیت و رعایت نظم میخواهد، اما برای شنیدن صدای او و فراهمکردن فرصت رشد و امنیتش جایی باز نمیکند، نباید از فاصلهای که میان خود و نسل جوان ایرانی ایجاد شده است شگفتزده شود.