عصر ایران؛ محسن سلیمانی فاخر -امروز از مدرسه دخترم تماس گرفتند. موضوع تماس نه افت تحصیلی بود، نه رفتار نامناسب، نه بیتوجهی به درس و نه مسئلهای آموزشی. موضوع این بود که بخشی از موی دخترم بیرون از پوشش قرار گرفته و قرار است به همین دلیل از نمره انضباط او کم شود! مدرسهای که تمام کادر اجرایی و آموزشی آن را زنان تشکیل میدهند، حالا نگران چند تار موی بیرونمانده دختری است که باید در آنجا درس بخواند، تجربه کند، بیاموزد و برای زندگی آماده شود.
این اتفاق شاید در نگاه نخست مسئلهای کوچک و روزمره به نظر برسد، اما وقتی آن را کنار چند اتفاق دیگر قرار میدهیم، با تصویری نگرانکننده از وضعیت بخشی از نظام آموزشی مواجه میشویم؛ تصویری که در آن، مدرسه بهجای آنکه محیطی امن برای رشد فکری، اجتماعی و عاطفی دانشآموزان باشد، به نهادی برای کنترل بدن، رفتار، ارتباطات و حتی حریم خصوصی آنان تبدیل شده است.
دوست معلمم برایم تعریف میکرد که امروز مسئولان مدرسه برای پیدا کردن تلفن همراه، کیف دانشآموزان را گشتهاند. او که با این شیوه موافق نبوده، تلفنهای همراه چند دانشآموز را گرفته و در کیف خودش پنهان کرده تا از توقیف آنها جلوگیری کند. اما دوربینهای مدرسه این رفتار را ثبت کردهاند و حالا خودش به حراست معرفی شده است.
در این ماجرا، معلمی که ظاهراً تلاش کرده از دانشآموزان در برابر یک اقدام تحقیرآمیز محافظت کند، بهجای آنکه درباره ضرورت و حدود این نوع بازرسی بحث شود، در موقعیت متهم قرار گرفته است.
در بوشهر نیز بنا بر روایت منتشرشده، مسئولان مدرسه تلفن همراه دانشآموزی را گرفتهاند و از او خواستهاند آن را در سطل آب بیندازد!
در این روایت با رفتاری تحقیرآمیز و غیرتربیتی روبهرو هستیم که در آن، ابزار ارتباطی یک نوجوان به وسیلهای برای نمایش قدرت بزرگسالان تبدیل میشود.
اما تلختر و تکاندهندهتر از همه، ماجرای سوگند صیادی، دختر ۱۶ ساله اهل کرمانشاه است. که در ۲۳ آبانماه، مسئولان مدرسه موضوعی درباره ارتباط شخصی او با یک پسر را به پدرش اطلاع دادهاند.
گفته میشود پدر به مدرسه مراجعه کرده و دخترش را به خانه برده است. پس از ورود به خانه درگیری میان پدر و دختر رخ داده و پدر او را از پنجره طبقه پنجم به پایین پرتاب کرده است. سوگند جان خود را از دست داده است.
این جنایت را پیش از هر چیز باید بهعنوان مسئولیت مستقیم عامل خشونت و قتل بررسی کرد.
هیچ رفتار، ارتباط یا انتخاب شخصی یک نوجوان، حتی اگر با معیارهای خانوادگی یا فرهنگی اطرافیان سازگار نباشد، نمیتواند توجیهی برای خشونت باشد.
بااینحال، نقش مدرسه در این زنجیره اتفاقات نیز نیازمند بررسی جدی و مستقل است.
اگر اطلاعرسانی به خانواده بدون ارزیابی خطر، بدون حمایت از دانشآموز و بدون توجه به احتمال خشونت خانگی انجام شده باشد، با مسئلهای بسیار فراتر از یک تصمیم اداری روبهرو هستیم.
مدرسه نمیتواند خود را صرفاً واسطه انتقال اطلاعات به خانواده بداند و نسبت به پیامدهای احتمالی این انتقال بیتفاوت بماند. دانشآموز، بهویژه نوجوان، پیش از آنکه موضوع انضباط، گزارش یا نظارت باشد، انسانی دارای حق، کرامت، حریم خصوصی و امنیت است.
از منظر جامعهشناختی، آنچه در این نمونهها دیده میشود، گسترش منطق نظارت و انضباط در محیطی است که قرار بوده بستر آموزش و جامعهپذیری باشد. میشل فوکو در تحلیل نهادهای انضباطی نشان میدهد که چگونه قدرت از طریق نظارت مستمر، ثبت رفتارها، طبقهبندی افراد و تنبیه انحراف از هنجارهای تعیینشده عمل میکند. دوربین، دفتر انضباط، بازرسی کیف، کنترل پوشش و گزارش رفتارهای شخصی، وقتی از چارچوب ضرورتهای آموزشی خارج میشوند، میتوانند به ابزارهای بازتولید همین منطق تبدیل شوند.
در چنین فضایی، دانشآموز بهتدریج یاد میگیرد که بهجای پرسیدن، مراقب باشد؛ بهجای تجربه کردن، پنهان کند؛ بهجای اعتماد کردن، از دیده شدن بترسد. نتیجه چنین تربیتی، پرورش انسانهای مسئول و آگاه نیست، بلکه تربیت افرادی است که مهارت اصلیشان سازگاری ظاهری با قدرت و پنهان کردن بخشهایی از زندگی خود است.
در این میان، بدن دختران بیش از دیگران در معرض نظارت قرار میگیرد. مو، پوشش، نوع ارتباط، دوستی و حتی نحوه حضور اجتماعی آنان به موضوع ارزیابی و مداخله تبدیل میشود. این وضعیت درباره مناسبات قدرت، جنسیت و حق برخورداری از حریم خصوصی است. وقتی بخش مهمی از انرژی مدرسه صرف کنترل ظاهر و روابط دختران میشود، چه فرصتی برای گفتوگو درباره استقلال، مسئولیتپذیری، بلوغ عاطفی، احترام متقابل و حقوق فردی باقی میماند؟
البته تلفن همراه نیز میتواند در محیط آموزشی مسئلهساز باشد. هیچکس منکر ضرورت تنظیم استفاده از آن در کلاس درس نیست. اما میان تدوین مقررات روشن و متناسب با سن دانشآموزان با تفتیش کیف، مصادره تحقیرآمیز و تخریب اموال تفاوتی اساسی وجود دارد. انضباط آموزشی باید بر پایه اقناع، گفتوگو و مشارکت شکل بگیرد، نه نمایش قدرت.
مدرسه باید جایی باشد که نوجوان بتواند درباره اشتباهاتش حرف بزند، سؤال کند، تجربه کند و حتی درباره مسائل پیچیده زندگی شخصی خود از یک بزرگسال مورد اعتماد کمک بخواهد. اگر دانشآموز احساس کند هر اعترافی ممکن است به گزارش علیه او، تحقیر در برابر دیگران یا تنبیه خانوادگی منجر شود، طبیعی است که سکوت و پنهانکاری را انتخاب کند. این دقیقاً نقطه شکست نظام تربیتی است.
ما به مدرسهای نیاز داریم که معلم در آن فقط مأمور اجرای بخشنامه نباشد؛ مشاور، حامی و همراه دانشآموز نیز باشد. مدرسه باید برای مواجهه با خشونت خانگی، بحرانهای نوجوانی، روابط عاطفی، آسیبهای اجتماعی و مسائل روانی سازوکار حمایتی داشته باشد. اطلاعرسانی به خانواده در موارد حساس نیز باید با ارزیابی خطر و حفظ امنیت دانشآموز همراه باشد. امنیت کودک و نوجوان نباید قربانی تصور سادهانگارانه از حفظ اقتدار خانواده شود.
مدرسه را برای دانشآموزان امن کنیم؛ نه آنکه دانشآموزان را برای مدرسهای مبتنی بر ترس و نظارت تربیت کنیم. به آنها درس بدهیم، اما مهمتر از آن، زندگی کردن را بیاموزیم. به آنها مسئولیتپذیری، احترام، گفتوگو، پذیرش تفاوتها و حق انتخاب را آموزش دهیم. به آنها بیاموزیم که بدنشان، احساساتشان و حریم خصوصیشان محترم است و هیچکس حق ندارد به نام تربیت، کرامت انسانیشان را زیر پا بگذارد.
نمره انضباط یک دانشآموز شاید کم شود، تلفن همراهی شاید توقیف شود و گزارشی شاید در پرونده تحصیلی معلمی ثبت شود؛ اما هیچکدام از اینها معیار موفقیت یک نظام آموزشی نیست. معیار واقعی آن است که دانشآموز با احساس امنیت وارد مدرسه شود و با اعتمادبهنفس، آگاهی و امید از آن بیرون بیاید.
مدرسه قرار نیست پاسگاه مراقبت از نوجوانان باشد. قرار است جایی باشد که نوجوانی در آن فرصت پیدا کند انسانتری شود. فاجعه آنجاست که دانشآموز از مدرسه بیش از خیابان بترسد و از گفتن حقیقت به معلمش بیش از پنهان کردن آن در خانه واهمه داشته باشد.
سوگند صیادی دیگر به مدرسه بازنمیگردد. اما شاید بتوان با بازنگری جدی در شیوههای تربیتی، سازوکارهای نظارتی و مسئولیت اجتماعی مدارس، مانع تکرار چنین فجایعی شد. در این میان مهم حق حیات، امنیت و کرامت نسل آینده است.