راز نوبل ادبیات ؛ چرا مدعیان هر سال غافلگیر می‌شوند؟

به گزارش ایسنا، با نزدیک شدن به فصل نوبل ادبیات، نام چندین نویسنده به‌عنوان مدعیان دریافت این جایزه مطرح شده است. با وجود تب‌وتاب هر ساله برای پیش‌بینی برنده، اعلام نام برنده معمولا با شگفتی همراه است.

هاروکی موراکامی، مارگارت اتوود، آن کارسون، کان ژو، جرالد مورنان و ... از جمله نویسندگانی هستند که بار دیگر به‌ عنوان مدعیان احتمالی مطرح شده‌اند. منتقدان درباره نویسندگانی که نادیده گرفته شده‌اند، اظهارنظر می‌کنند و بازارهای شرط‌بندی نیز داغ شده‌اند.

اما این نام‌ها از کجا می‌آیند؟

برخلاف بسیاری از جوایز ادبی دیگر، آکادمی سوئد فهرست بلند یا کوتاه نامزدها را منتشر نمی‌کند. بررسی و تصمیم‌گیری درباره نامزدها پشت درهای بسته انجام می‌شود و سوابق نامزدی نیز برای چندین دهه در دسترس عموم قرار نمی‌گیرد. بنابراین، اطلاعات چندانی درباره عواملی که در نهایت به انتخاب برنده منجر می‌شوند، در اختیار نداریم.

آنچه وصیت آلفرد نوبل آشکار می‌کند

آلفرد نوبل در وصیت‌نامه خود تعیین کرده بود که جایزه ادبیات باید به نویسنده‌ای تعلق بگیرد که «برجسته‌ترین اثر را در جهتی ایده‌آل» در عرصه ادبیات خلق کرده باشد. فارغ از اینکه واژه «ایده‌آل» در این عبارت دقیقا چه معنایی دارد، آکادمی سوئد بر کیفیت ادبی و همچنین دستاوردهایی که به رشد و تحول ادبیات کمک می‌کنند، تأکید کرده است.

همین موضوع، فضای زیادی برای تفسیر باقی می‌گذارد و انتخاب‌های آکادمی نیز در مواردی با واکنش و پرسش‌هایی مواجه شده است. برای مثال، انتخاب نویسنده اتریشی، پیتر هاندکه، در سال ۲۰۱۹ و در شرایطی کاملا متفاوت و انتخاب باب دیلن در سال ۲۰۱۶، از جمله مواردی بودند که بحث‌های زیادی به همراه داشتند.

پیش‌بینی درباره مدعیان نوبل

بسیاری، انتخاب سالانه نوبل ادبیات را نوعی بازی می‌دانند که می‌توان با دنبال کردن سرنخ‌های درست در آن برنده شد. تقریبا تمام نام‌هایی که در فهرست‌های مدعیان احتمالی قرار می‌گیرند، یک ویژگی مشترک دارند: آثارشان به‌طور گسترده در دسترس است، بیشتر آثارشان به زبان‌های مختلف ترجمه شده‌اند و طی سال‌های گذشته به شکل گسترده درباره آنها بحث شده است.

در مقابل، نویسندگانی که به زبان‌هایی می‌نویسند که مترجمان کمتری برای آنها فعالیت می‌کنند، اغلب در این فهرست‌ها جایی ندارند.

همچنین باید در نظر داشت که از نظر رسمی، چیزی به نام «مدعی نوبل» وجود ندارد. این عنوان محصول ارزیابی‌های جمعی خوانندگان، نویسندگان و منتقدانی است که درباره شایستگی ادبی و میزان به‌رسمیت‌شناخته‌شدن یک نویسنده دیدگاه‌های محکمی دارند.

وقتی نویسنده‌ای وارد این حلقه خاص می‌شود، معمولا سال‌ها در آن باقی می‌ماند و بارها از او به‌عنوان یکی از «مدعیان همیشگی» نام برده می‌شود؛ البته تا زمانی که سرانجام یکی از آنها برنده شود.

شرط‌بندی روی برنده

با ورود موسسات شرط‌بندی و بازارهای پیش‌بینی به این عرصه، برای نام نویسندگان مختلف ضریب‌های عددی تعیین می‌شود تا روند پیش‌بینی ظاهری عینی‌تر پیدا کند. برای مثال، نویسنده‌ای با ضریب ۵ به یک، در نگاه اول شانس بیشتری نسبت به شاعری با ضریب ۲۰ به یک دارد.

اما این اعداد بازتاب‌دهنده نظر آکادمی سوئد نیستند. این ضرایب بر اساس عوامل بیرونی و تا حدی تصادفی شکل می‌گیرند؛ عواملی مانند شهرت نویسنده، بحث‌های رسانه‌ای، گمانه‌زنی‌های قبلی و تعداد افرادی که روی هر نام شرط‌بندی می‌کنند.

با وجود این، اعلام برنده می‌تواند کاملا غافلگیرکننده باشد. برای مثال، هان کانگ در سال ۲۰۲۴ و عبدالرازق گورنه در سال ۲۰۲۱ را در نظر بگیرید. از سوی دیگر، زمانی که لاسلو کراسناهورکایی - نویسنده مجارستانی - در سال ۲۰۲۵ به دلیل «مجموعه آثاری جذاب» برنده نوبل شد، در میان نویسندگانی قرار داشت که در بازارهای شرط‌بندی بیشترین توجه را به خود جلب کرده بودند.

البته قرار گرفتن نام یک نویسنده در میان مدعیان نوبل دستاورد کوچکی نیست. این موضوع نشان می‌دهد که مجموعه آثار آن نویسنده ارزش جدی گرفته شدن دارد و احتمالا ماندگار خواهد بود.

برنده شدن نوبل

نکته جالب اینجاست که برنده شدن نوبل نیز به‌تنهایی تضمینی برای ماندگاری شهرت یک نویسنده نیست. برای نمونه می‌توان به سولی پرودوم (شاعر فرانسوی و نخستین برنده نوبل ادبیات در سال ۱۹۰۱)، رودولف اویکن (فیلسوف آلمانی که در سال ۱۹۰۸ این جایزه را دریافت کرد) و پل هایزه (نویسنده آلمانی و برنده نوبل در سال ۱۹۱۰) اشاره کرد. نام هیچ‌یک از این چهره‌ها حتی در میان علاقه‌مندان جدی ادبیات نیز امروزه چندان شناخته‌شده نیست.

تیم پارکس معتقد است که اساسا تلاش برای انتخاب «بهترین» نویسنده در سراسر جهان امری بی‌معناست؛ زیرا نمی‌توان ادبیات زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف را به شکلی عینی رتبه‌بندی کرد.

او در مقاله‌ای که در سال ۲۰۱۱ برای «نیویورک ریویو آو بوکس» نوشت، استدلال کرد که کمیته آکادمی سوئد تحت تاثیر پیشینه فرهنگی اعضای خود قرار دارد. اعضای آکادمی به ترجمه‌ها متکی هستند؛ ترجمه‌هایی که ممکن است ظرافت‌های زبانی را از دست بدهند. به گفته پارکس، آنها همچنین ممکن است، اظهارنظرهای ژئوپلتیکی را بر شایستگی هنری ترجیح دهند.

پیش‌بینی‌ها چه چیزی را نشان می‌دهند؟

در نهایت، پیش‌بینی‌ها بیش از آنکه درباره برنده احتمالی نوبل اطلاعات قطعی بدهند، نشان می‌دهند ما چه نوع نویسنده‌ای را شایسته دریافت این جایزه می‌دانیم. آنها همچنین نشان می‌دهند به کدام سنت‌های ادبی توجه داریم و زمانی که از «بزرگی ادبی» سخن می‌گوییم، چه ارزش‌هایی را مدنظر قرار می‌دهیم.

وقتی نام برنده اعلام شود، ممکن است یکی از نویسندگانی باشد که سال‌ها نامش تکرار شده است؛ یا شاید نویسنده‌ای باشد که اصلا در هیچ‌یک از فهرست‌های پیش‌بینی حضور نداشته است. در هر دو صورت، فصل گمانه‌زنی‌ها بار دیگر آغاز خواهد شد و فهرست‌هایی که اعتبار و جایگاه نویسندگان را ارزیابی می‌کنند، دوباره شکل خواهند گرفت.

منبع: Firstpost