قلعه قمیشلو؛ میراثی از حاکم ظالم که مردم نجاتش می‌دهند / یک اتاق عجیب پر از بریده‌های روزنامه‌های خارجی و برج نیم‌دایره مرموز

عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ در حالی که خبر تخریب برخی بناهای تاریخی در نقاط مختلف کشور هر بار نگرانی دوستداران میراث فرهنگی را بیشتر می‌کند، در منطقه حفاظت‌شده و پارک ملی قمیشلو در استان اصفهان، گروهی از مردم و دوستداران میراث فرهنگی تلاش می‌کنند یکی از بناهای تاریخی این منطقه را از فراموشی و ویرانی نجات دهند؛ قلعه‌ای حدود ۱۶۰ ساله که به ظل‌السلطان، پسر بزرگ ناصرالدین‌شاه، نسبت داده می‌شود.

قلعه قمیشلو در شهرستان تیران و کرون قرار دارد و امروز بخشی از آن با کمک مردم و گروه‌های محلی در حال مرمت است. یاسر جلیلیان، عضو انجمن دوستداران میراث فرهنگی تیران و کرون و فعال میراث فرهنگی، درباره این بنا می‌گوید که ساخت قلعه به ظل‌السلطان بازمی‌گردد؛ فردی که به دلیل قاجار نبودن مادرش، همواره از اینکه به سلطنت نرسیده بود ناراضی بود. پس از انقلاب اسلامی نیز این مجموعه توسط بنیاد مستضعفان مصادره شد.

نام قمیشلو از «قمیش» به معنای نی و پسوند «لو» به معنای مکان گرفته شده و در مجموع به معنای «جایی که نی وجود دارد» است. این قلعه با وجود شباهت‌هایی که به بسیاری از قلعه‌های تاریخی ایران دارد، چند ویژگی کم‌نظیر و تعدادی یادگار تاریخی دارد که آن را از دیگر بناها متمایز می‌کند.

ظل‌السلطان از این قلعه به عنوان تفرجگاه و شکارگاه استفاده می‌کرد، اما مجموعه تنها محلی برای اقامت و تفریح نبود. امکاناتی در آن ایجاد شده بود که امکان اداره امور اصفهان از همین نقطه را نیز فراهم می‌کرد. قلعه برق و تلگراف داشته و موتوربرقی که همچنان در آن باقی مانده، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های امکانات آن دوره است.

موتوربرق قلعه بیش از ۱۶۰ سال قدمت دارد و توسط شرکت آلمانی «لیستر» ساخته شده است. این دستگاه یکی از قدیمی‌ترین موتوربرق‌های باقی‌مانده در ایران به شمار می‌رود و می‌تواند سندی از نخستین دوره‌های ورود و استفاده از تجهیزات تولید برق در کشور باشد. هنوز مشخص نیست این دستگاه امکان احیا و راه‌اندازی دوباره دارد یا نه.

اما آنچه امروز بیش از هر چیز در قمیشلو جلب توجه می‌کند، تلاش مردم محلی برای مرمت این بناست. گروهی از اهالی تیران و دوستداران میراث فرهنگی، در منطقه‌ای دورافتاده و در شرایطی که دسترسی به قلعه نیز چندان آسان نیست، به صورت خودجوش برای حفظ آن تلاش می‌کنند؛ بنایی که متعلق به یکی از چهره‌های بحث‌برانگیز تاریخ قاجار است.

بخش‌هایی از قلعه که تا چند ماه پیش تنها دیوارها و جرزهای آن باقی مانده بود و آسمان از میان آنها دیده می‌شد، اکنون دوباره سقف دارند. تیم مرمت تیران کهن بخشی از طاق‌ها را احیا کرده و برج قلعه نیز مرمت شده است.

یکی دیگر از یادگارهای قابل توجه قلعه، سرویس بهداشتی آن است؛ فضایی که کاسه سفالی و درپوش داشته و به شکلی طراحی شده بود که پس از استفاده، با گذاشتن درپوش از ورود بو به داخل ساختمان جلوگیری شود. این سرویس بهداشتی همچنین ویژگی‌هایی برای آبکشی و انتقال فضولات انسانی به فاضلاب داشته و به گفته فعالان میراث فرهنگی، نمونه آن تقریباً بدون دخل و تصرف به دست امروز رسیده است.

قلعه قمیشلو حدود ۱۱۰ اتاق دارد و تقریباً هر اتاق دارای شومینه‌ای است که حتی طراحی شومینه‌ها نیز با یکدیگر تفاوت دارد. پنجره‌های قلعه نیز با تکنیکی موسوم به «چلندری» ساخته شده‌اند؛ به این شکل که اجزای فلزی بدون استفاده از جوش و پیچ، در هم تنیده، خم و به یکدیگر متصل شده‌اند.

در میان فضاهای مختلف قلعه، «اتاق روزنامه» یا «اتاق عکس» یکی از منحصربه‌فردترین بخش‌هاست. روی دیوار این اتاق نقشه انگلستان قرار دارد و سوراخ‌های متعددی در دیوار دیده می‌شود که ظاهراً زمانی برای آویختن وسایل نظامیان استفاده می‌شده است. بریده‌های روزنامه و عکس‌های موجود در این اتاق سال‌ها پیش توسط انگلیسی‌ها و برخی نظامیانی که در قلعه حضور داشتند، روی دیوارها چسبانده شده بود. بخشی از این عکس‌ها مربوط به زنان بود که بعدها، پس از انقلاب، توسط گروه‌هایی از روی دیوار کنده شد.

با این حال، هنوز بیش از ۱۰۰ عکس و بریده روزنامه در این اتاق باقی مانده است. نکته جالب اینجاست که با گذشت سال‌ها، هنوز مشخص نیست این بریده‌ها با چه ماده یا چسبی به دیوار چسبانده شده‌اند که همچنان از دیوار جدا نشده‌اند. انتظار می‌رود این اتاق پس از تکمیل مرمت، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های قلعه باشد.

یکی دیگر از بخش‌های شاخص قلعه، شاه‌نشین آن است؛ دیواری که به شکل نیم‌دایره ساخته شده و نمونه مشابه آن، دست‌کم برای راوی گزارش، در بنای دیگری دیده نشده است. تیم مرمت، سنگ‌های پایه و بخش‌های مختلف این قسمت را سامان داده، دیوارها را مرمت و ایزگام کرده و بخش‌هایی را که آجر زبره آنها نمایان بود، با کاهگل پوشانده است. راه‌پله شاه‌نشین نیز که پیش‌تر به صورت یک سطح شیب‌دار بود، اصلاح و مرمت شده است.

مرمت این مجموعه عمدتاً با کمک‌های مردمی انجام می‌شود. به گفته فعالان محلی، دولت نیز گاهی کمک‌هایی برای مرمت اختصاص می‌دهد، اما این کمک‌ها محدود و قطره‌چکانی است و با توجه به وسعت قلعه، پاسخگوی هزینه‌های مرمت نیست. مردم تیران و دوستداران میراث فرهنگی به صورت خودجوش برای ادامه کار منابع مالی جمع‌آوری می‌کنند.

در بخش داخلی شاه‌نشین، درهای اتاق‌ها ریلی هستند و به شکلی باز و بسته می‌شوند که شباهتی به درهای سنتی ساختمان‌های ژاپنی دارد. از داخل شاه‌نشین می‌توان بر بخش بزرگی از اطراف قلعه مسلط بود و مانند سایر اتاق‌ها، این فضا نیز شومینه دارد؛ موضوعی که نشان می‌دهد فضای قلعه در فصل‌های سرد سال به گرمایش نیاز داشته است.

بام شاه‌نشین نیز به شکل نیم‌دایره و ۱۸۰ درجه طراحی شده است. تیم مرمت برای جلوگیری از تخریب بنا در اثر بارندگی، بام را مرمت کرده و مسیرهای انتقال آب را باز گذاشته است تا آب باران همچنان از مسیرهای پیش‌بینی‌شده از ساختمان خارج شود.

در یک سال و نیم گذشته، با کمک شرکت «زیست پمایش انارک» که نزدیک به دو میلیارد تومان برای مرمت اختصاص داده، سقف‌های ضربی بنا مرمت و ایزگام شده‌اند تا ناودان‌ها و مسیرهای انتقال آب نیز سامان پیدا کنند و بنا دست‌کم در فصل زمستان در برابر بارندگی‌ها آسیب کمتری ببیند.

قلعه قمیشلو حمامی اختصاصی نیز دارد؛ حمامی با فضای کوچکی برای رختکن، خزینه و سیستم گرمایش از کف که بسیاری از ویژگی‌های یک حمام بزرگ را در فضایی نسبتاً کوچک جای داده است.

مطبخ بزرگ قلعه نیز محل پخت‌وپز و نگهداری آذوقه بوده است. دوده‌ای که بر سقف باقی مانده، نشان می‌دهد سال‌ها در این فضا برای ظل‌السلطان، فرزندان و نوادگانش غذا پخته می‌شده است. در کنار مطبخ، شربت‌خانه قلعه قرار دارد؛ فضایی که محل نگهداری خمره‌ها بوده و ۱۲ محل برای نگهداری خمره‌ها، متناسب با ۱۲ ماه سال، در آن ایجاد شده است.

اصطبل و آغل و دیگر فضاهای مربوط به نگهداری حیوانات نیز بخش دیگری از مجموعه را تشکیل می‌دهند. در سقف این قسمت‌ها تیرهای چوبی قدیمی دیده می‌شود؛ تیرهایی که امروز پیدا کردن نمونه مشابه آنها دشوار است.

بخشی از این تیرهای چوبی پس از اجرای پروژه فیبر نوری در تیران و بلااستفاده ماندن تیرهای چوبی مخابرات، با هماهنگی مخابرات جمع‌آوری و به قلعه منتقل شده‌اند. برخی تیرها با جرثقیل از ریشه بیرون آورده شده‌اند و در مواردی که امکان خارج کردن آنها وجود نداشته، محل پایه‌ها پر شده است. به گفته تیم مرمت، تیرهای اصلی سقف نیز از دوره قاجار باقی مانده‌اند و هنوز آثار برش دستی روی برخی از آنها دیده می‌شود.

با پایان یک روز دیگر از مرمت قلعه، استادکاران محل را ترک می‌کنند؛ اما ادامه کار همچنان به تأمین منابع مالی وابسته است. پول موجود برای این مرحله تمام شده و حالا قرار است مردم و خیرین تیران دوباره برای جمع‌آوری هزینه‌های مرمت اقدام کنند.

قلعه قمیشلو هنوز فاصله زیادی تا مرمت کامل دارد؛ اما بخش‌هایی از آن که تا همین چند ماه پیش در معرض فروپاشی بودند، دوباره سرپا شده‌اند. اینجا برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی که مرمت آنها سال‌ها در انتظار اعتبار می‌ماند، مردم محلی خودشان دست به کار شده‌اند تا بنایی را حفظ کنند که بخشی از تاریخ منطقه و کشور را در خود جای داده است.

در قمیشلو فعلاً خبری از لودرهایی که به جان بناهای تاریخی می‌افتند نیست. مردم تیران می‌خواهند قلعه و تاریخ آن باقی بماند؛ حتی اگر صاحب و سازنده آن، ظل‌السلطان، در تاریخ ایران به چهره‌ای بی‌رحم شهرت داشته باشد.

  گزارشی که دراین‌باره آماده شده‌است را حتماً ببینید.

بیشتر بخوانید:

سجاد رود؛ سدی که کشاورزان را بیچاره می‌کند ، جنگل را می‌بلعد و آینده‌اش نامعلوم است

الموت؛ قلب تپنده شبکه دفاعی اسماعیلیان/ شاهکاری از مهندسی، حکمرانی و معماری کوهستانی

تماشاخانه

قلعه قمیشلو؛ میراثی از حاکم ظالم که مردم نجاتش می‌دهند / یک اتاق عجیب پر از بریده‌های روزنامه‌های خارجی و برج نیم‌دایره مرموز

سلطان قلب‌ها؛ از سلطان ملودی‌ها تا تسخیر قلب عالم

فیلم های دیگر