چرا آنتی بیوتیک روی ویروس اثر ندارد؟ تفاوت مهم ویروس و باکتری (+اینفوگرافیک)

عصر ایران - ویروس ها و باکتری ها هر دو می توانند با بیماری و عفونت ارتباط داشته باشند، اما در واقع دو موجود کاملا متفاوت هستند. تفاوت میان آن ها فقط به اندازه یا شکل ظاهری محدود نمی شود؛ ساختار، نحوه تکثیر، توانایی ادامه زندگی و حتی روش مقابله با آن ها نیز تفاوت های اساسی دارد.

به عنوان نمونه، باکتری یک سلول زنده است که می تواند به طور مستقل رشد و تکثیر کند، در حالی که ویروس ساختار بسیار ساده تری دارد و برای تکثیر به یک سلول میزبان وابسته است. به همین دلیل، شناخت تفاوت ویروس و باکتری اهمیت زیادی دارد؛ به ویژه زمانی که صحبت از بیماری ها و روش درمان آن ها به میان می آید.

ویروس چیست؟

ویروس ها از ساده ترین عوامل عفونی شناخته شده هستند. آن ها برخلاف باکتری ها ساختار سلولی ندارند و به همین دلیل در گروه موجودات غیرسلولی یا Acellular قرار می گیرند.

ساختار یک ویروس معمولا از ماده ژنتیکی تشکیل شده است که می تواند دی ان ای یا آر ان ای باشد. این ماده ژنتیکی توسط یک پوشش پروتئینی به نام کپسید محافظت می شود. برخی ویروس ها علاوه بر این بخش ها، دارای یک پوشش خارجی یا غشا نیز هستند که به آن «پوشش ویروسی» گفته می شود.

البته شکل ویروس ها بسیار متنوع است. برخی کروی هستند، بعضی ساختاری مارپیچی دارند و گروهی مانند باکتریوفاژها، ظاهری پیچیده با سر و دم دارند.

ویروس ها چقدر کوچک هستند؟

ویروس ها معمولا بسیار کوچک تر از باکتری ها هستند. اندازه آن ها اغلب در محدوده حدود 20 تا 300 نانومتر قرار دارد.

این اندازه بسیار کوچک باعث می شود بسیاری از ویروس ها با میکروسکوپ های نوری معمولی قابل مشاهده نباشند و برای بررسی دقیق آن ها به ابزارهای پیشرفته تری مانند میکروسکوپ الکترونی نیاز باشد.

باکتری چیست؟

باکتری ها موجوداتی تک سلولی هستند که در گروه پروکاریوت ها قرار می گیرند. آن ها ساختار سلولی واقعی دارند، اما برخلاف سلول های پیچیده تر، هسته غشادار ندارند.

درون یک باکتری معمولا بخش های مختلفی وجود دارد که هر کدام وظیفه خاصی بر عهده دارند. مهم ترین آن ها عبارت اند از:

دیواره سلولی

غشای سلولی

سیتوپلاسم

ریبوزوم ها

ماده ژنتیکی یا دی ان ای

ساختارهایی مانند پیلی در برخی گونه ها

تاژک برای حرکت در بعضی باکتری ها

برخلاف ویروس، یک باکتری می تواند مواد مورد نیاز خود را پردازش کند، رشد داشته باشد و در شرایط مناسب به طور مستقل تکثیر شود.

باکتری ها بزرگ تر از ویروس ها هستند

اندازه باکتری ها معمولا بین حدود 0.5 تا 5 میکرومتر است. به همین دلیل، بسیاری از باکتری ها به طور قابل توجهی بزرگ تر از ویروس ها هستند.

برای درک بهتر این تفاوت کافی است بدانیم هر میکرومتر برابر با هزار نانومتر است. بنابراین، حتی یک باکتری کوچک نیز معمولا از بسیاری از ویروس ها بزرگ تر است.

تفاوت اصلی ویروس و باکتری؛ سلول یا غیرسلول؟

یکی از مهم ترین تفاوت ها میان این دو، ساختار آن هاست.

باکتری یک موجود تک سلولی است و تمام ساختارهای اولیه مورد نیاز برای ادامه فعالیت خود را در اختیار دارد. اما ویروس اساساً یک سلول نیست و ساختار لازم برای انجام مستقل بسیاری از فعالیت های زیستی را ندارد.

به همین دلیل، ویروس برای تکثیر باید وارد یک سلول زنده شود.

ویروس پس از ورود به سلول میزبان، از سیستم داخلی آن استفاده می کند تا نسخه های جدیدی از خود بسازد. به زبان ساده، ویروس ماشین آلات سلول را در اختیار می گیرد و آن را به کارخانه تولید ویروس تبدیل می کند.

ویروس ها چگونه تکثیر می شوند؟

فرآیند تکثیر ویروس ها معمولا با اتصال آن ها به یک سلول میزبان آغاز می شود. به طور کلی، این فرایند را می توان در چند مرحله خلاصه کرد:

اتصال و ورود

ویروس ابتدا به سطح یک سلول مناسب متصل می شود. سپس ماده ژنتیکی خود را وارد سلول می کند یا به شکلی وارد ساختار آن می شود.

استفاده از سلول میزبان

پس از ورود، ویروس از سیستم سلول برای ساخت نسخه های جدید ماده ژنتیکی و پروتئین های ویروسی استفاده می کند.

مونتاژ ویروس های جدید

اجزای تولیدشده در کنار هم قرار می گیرند و ذرات ویروسی جدید تشکیل می شوند.

آزاد شدن

در مرحله آخر، ویروس های جدید از سلول خارج می شوند. این اتفاق ممکن است با تخریب سلول همراه باشد یا ویروس ها می توانند از روش های دیگری مانند جوانه زنی از سلول خارج شوند.

نکته مهم این است که بدون وجود یک سلول میزبان مناسب، ویروس توانایی تکثیر مستقل ندارد.

باکتری ها چگونه تکثیر می شوند؟

باکتری ها معمولا از طریق فرآیندی به نام تقسیم دوتایی تکثیر می شوند.

این فرایند نسبتا ساده اما بسیار موثر است.

ابتدا دی ان ای باکتری تکثیر می شود. سپس سلول رشد می کند و دو نسخه از ماده ژنتیکی از یکدیگر فاصله می گیرند. در ادامه، یک دیواره یا تیغه در میان سلول شکل می گیرد و در نهایت سلول به دو باکتری جدید تقسیم می شود.

مراحل اصلی تقسیم دوتایی عبارت اند از:

همانندسازی دی ان ای

رشد سلول

تشکیل تیغه میانی

جدا شدن سلول و تشکیل دو باکتری جدید

هر یک از باکتری های جدید می تواند در شرایط مناسب دوباره رشد کرده و تقسیم شود. به همین دلیل، جمعیت برخی باکتری ها می تواند در مدت کوتاهی به سرعت افزایش پیدا کند.

آیا ویروس زنده است؟

این پرسش سال هاست که موضوع بحث دانشمندان است.

ویروس ها ماده ژنتیکی دارند و می توانند تکامل پیدا کنند، اما ساختار سلولی ندارند و نمی توانند به طور مستقل انرژی تولید کنند یا تکثیر شوند. به همین دلیل، در بسیاری از منابع علمی ویروس ها در مرز میان موجودات زنده و غیرزنده قرار می گیرند و به طور ساده تر، معمولا به عنوان موجودات غیرسلولی توصیف می شوند.

در مقابل، باکتری ها بدون شک موجودات زنده هستند. آن ها سلول دارند، متابولیسم انجام می دهند، رشد می کنند و در شرایط مناسب به طور مستقل تکثیر می شوند.

تفاوت ویروس و باکتری در درمان

یکی دیگر از تفاوت های مهم میان ویروس ها و باکتری ها، روش مقابله با بیماری های ناشی از آن هاست.

آنتی بیوتیک ها برای درمان عفونت های باکتریایی طراحی شده اند و روی ویروس ها اثری ندارند.

این موضوع یکی از مهم ترین نکاتی است که باید درباره تفاوت این دو عامل عفونی به خاطر داشت. مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک برای بیماری های ویروسی نه تنها معمولا مفید نیست، بلکه می تواند به گسترش مشکل مقاومت آنتی بیوتیکی نیز کمک کند.

برای برخی بیماری های ویروسی، داروهای ضدویروس وجود دارند. همچنین واکسن ها می توانند در پیشگیری از تعدادی از بیماری های ویروسی و برخی بیماری های باکتریایی نقش مهمی داشته باشند.

ویروس و باکتری؛ همیشه دشمن انسان نیستند

با وجود آنکه ویروس ها و باکتری ها بیشتر با بیماری شناخته می شوند، نباید فراموش کرد که همه آن ها مضر نیستند.

بسیاری از باکتری ها نقش مهمی در طبیعت و بدن انسان دارند. به عنوان نمونه، گروه هایی از باکتری ها در دستگاه گوارش به فرایندهای مختلف بدن کمک می کنند و برخی دیگر در چرخه مواد در طبیعت نقشی اساسی دارند.

ویروس ها نیز بخش مهمی از اکوسیستم زمین هستند و تنها عامل بیماری های انسانی محسوب نمی شوند. آن ها می توانند موجودات مختلف، از باکتری ها گرفته تا گیاهان و جانوران را آلوده کنند و در فرایندهای طبیعی و تکاملی نقش داشته باشند.

تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور

دود دست دوم دخانیات، مسئول حدود ۱.۷ میلیون مرگ در جهان

بیشتر بخوانید:

تفاوت ویروس و باکتری (فیلم)

تماشاخانه

حرکت ماشین‌ها شبیه قایق موتوری / سرازیر شدن آب از سقف خانه‌ها / خطر در کمین شهرهای مرکزی ایران

یک تونل، چند چشمه و مرگ یک تالاب / چغاخور ؛ ماجرای یک جنایت زیست‌محیطی

فیلم های دیگر