تاریخچه رازآلود «آبراکادابرا»؛ چگونه یک فرمول درمانی به مشهورترین ورد جادویی جهان تبدیل شد؟

عصر ایران - کمتر کلمه ای در جهان به اندازه «آبراکادابرا» (Abracadabra) با جادو، افسون و اتفاقات غیرممکن گره خورده است. وقتی یک شعبده باز این کلمه را بر زبان می آورد، معمولا باید منتظر ناپدیدشدن چیزی، یک تغییر ناگهانی یا دست کم یک ترفند نمایشی باشیم. اما پشت این واژه عجیب، تاریخی بسیار قدیمی تر از شعبده بازی های امروزی پنهان شده است.

«آبراکادابرا» در حقیقت قرن ها پیش از آنکه به ورد محبوب شعبده بازان تبدیل شود، در ارتباط با بیماری، درمان و باورهای جادویی به کار می رفت. با این حال، منشا دقیق این کلمه هنوز مشخص نیست و نظریه های مختلفی درباره ریشه آن وجود دارد.

نخستین ردپای شناخته شده آبراکادابرا

قدیمی ترین نمونه شناخته شده از کاربرد آبراکادابرا به حدود 1800 سال پیش بازمی گردد. این واژه در نوشته های کوینتوس سرنوس سامونیکوس، پزشک و نویسنده رومی، دیده می شود.

سامونیکوس در قرن دوم میلادی کتابی پزشکی با عنوان Liber Medicinalis یا «کتاب پزشکی» نوشت. او چهره ای بانفوذ در جامعه روم بود و گفته می شود به عنوان آموزگار فرزندان امپراتور سپتیمیوس سوروس، یعنی گتا و کاراکالا، فعالیت می کرد.

در آن دوران، بیماری هایی مانند تب می توانستند بسیار خطرناک باشند؛ چراکه خبری از آنتی بیوتیک ها و بسیاری از روش های درمانی مدرن امروزی نبود. سامونیکوس برای مقابله با تب، راهکاری تجویز کرد که از دید امروز بیشتر به جادو شباهت دارد تا پزشکی.

او توصیه می کرد واژه «ABRACADABRA» روی قطعه ای از پوست یا کاغذ نوشته شود و بیمار آن را مانند یک طلسم به گردن خود بیاویزد.

اما نکته جالب اینجا بود که کلمه نباید فقط یک بار نوشته می شد.

مثلث جادویی که قرار بود بیماری را درمان کند

سامونیکوس دستور می داد واژه آبراکادابرا در خطوط متوالی نوشته شود و در هر خط، یک حرف از انتهای آن حذف شود. به این ترتیب، کلمه به تدریج کوچک تر می شد و در نهایت هیچ حرفی از آن باقی نمی ماند.

به عنوان نمونه، ساختار آن تقریبا به این شکل بود:

ABRACADABRA
ABRACADABR
ABRACADAB
ABRACADA
ABRACAD
ABRACA
ABRAC
ABRA
ABR
AB
A

این نوشته شکلی شبیه یک مثلث وارونه ایجاد می کرد.

باور بر این بود که همان طور که واژه به تدریج از بین می رود، بیماری و تب نیز از بدن بیمار ناپدید خواهد شد.

از نگاه پزشکی مدرن، چنین طلسمی تاثیر درمانی اثبات شده ای ندارد؛ اما این شیوه نشان می دهد که در جهان باستان، مرز میان پزشکی، مذهب و جادو تا چه اندازه می توانست مبهم باشد.

چرا آبراکادابرا نوشته می شد؟

آبراکادابرا تنها یک کلمه عجیب نبود. در سنت های جادویی باستان، نحوه نوشتن کلمات نیز می توانست بخشی از خود افسون باشد.

در برخی سنت های جادویی یونانی، تکرار یک واژه یا نام و سپس کاهش تدریجی آن در قالبی مثلثی، نوعی نمایش نوشتاری از یک ورد شفاهی محسوب می شد. این الگو گاهی به شکل خوشه انگور یا قلب تشبیه شده است.

ایده پشت آن ساده اما از نظر ذهنی قدرتمند بود: اگر بیماری حاصل فعالیت یک نیروی شرور یا روح آسیب رسان تصور می شد، می توان با تکرار نام یا ورد و سپس کوچک کردن تدریجی آن، قدرت این نیروی نامرئی را کاهش داد.

از همین رو، آبراکادابرا را می توان در اصل نوعی طلسم دفع کننده شر یا Apotropaic دانست؛ واژه ای که به اشیا، نمادها یا کلماتی اشاره دارد که قرار است از انسان در برابر نیروهای زیان آور محافظت کنند.

ریشه واقعی آبراکادابرا چیست؟

با وجود قدمت این واژه، هنوز نمی دانیم آبراکادابرا دقیقا از کجا آمده است. همین ابهام، بخشی از جذابیت تاریخی آن را تشکیل می دهد.

یکی از نظریه های مشهور، ریشه این کلمه را در زبان های سامی و به ویژه آرامی یا عبری جست و جو می کند. برخی پژوهشگران آن را با عباراتی مرتبط دانسته اند که معنایی نزدیک به «من همان طور که سخن می گویم، خلق می کنم» دارند.

این برداشت با یک باور بسیار قدیمی همخوانی دارد: اینکه واژه ها صرفا صدا نیستند و ممکن است قدرتی برای تاثیرگذاری بر جهان داشته باشند.

نظریه دیگری آن را به عبارتی آرامی به معنای «من انسان را خواهم آفرید» مرتبط می کند؛ تعبیری که به داستان آفرینش در سنت های ابراهیمی شباهت دارد.

اما این نظریه ها قطعی نیستند.

برخی پژوهشگران نیز احتمال داده اند که این کلمه از یک عبارت عبری مرتبط با «نام مبارک» یا یک نام مقدس آمده باشد. چنین نظریه ای از این جهت اهمیت دارد که در بسیاری از سنت های جادویی باستان و قرون وسطی، نام های الهی و مقدس دارای قدرت محافظتی و درمانی تصور می شدند.

از این رو، برخلاف تصور امروزی که آبراکادابرا را کلمه ای بی معنی می دانیم، ممکن است این واژه در گذشته معنایی بسیار جدی و حتی مقدس داشته باشد.

آبراکادابرا فقط در روم باستان دیده نشده است

قدمت این واژه حتی ممکن است از نخستین نمونه شناخته شده رومی نیز بیشتر باشد.

پژوهش های جدیدتر نمونه هایی از شکل های مشابه آبراکادابرا را در یک پاپیروس مصری نوشته شده به زبان یونانی در حدود قرن سوم میلادی نشان داده اند. در این نمونه نیز ساختار واژه در خطوط متوالی تغییر می کند.

نمونه دیگری در یک نسخه خطی قبطی متعلق به قرن ششم دیده شده که از روش مشابهی برای نوشتن یک واژه جادویی استفاده می کند.

این شواهد نشان می دهند که استفاده از الگوهای نوشتاری برای تبدیل یک ورد شفاهی به طلسم، محدود به یک فرهنگ یا یک دوره خاص نبوده است.

آبراکادابرا و بیماری های مرموز

برای قرن ها، آبراکادابرا ارتباط خود را با درمان بیماری از دست نداد.

در یک نسخه خطی یهودی متعلق به قرن شانزدهم در ایتالیا نیز نمونه ای از این طلسم برای جلوگیری از تب ثبت شده است.

حتی در دوران شیوع طاعون در اروپا، مردم همچنان به روش های جادویی برای محافظت از خود متوسل می شدند. دنیل دفو در کتاب «روزنوشت های سال طاعون» (A Journal of the Plague Year) به استفاده از کلمات، نشانه ها و طلسم هایی اشاره می کند که قرار بود مردم را از بیماری دور نگه دارند و آبراکادابرا نیز در میان آنها قرار داشت.

در جهانی که علت بسیاری از بیماری ها ناشناخته بود، چنین باورهایی چندان عجیب به نظر نمی رسید. اگر مردم بیماری را نتیجه دخالت ارواح یا نیروهای ناشناخته می دانستند، طبیعی بود که برای مقابله با آن نیز به سراغ کلمات و آیین های اسرارآمیز بروند.

چه زمانی آبراکادابرا به ورد شعبده بازان تبدیل شد؟

با پیشرفت پزشکی و تغییر نگاه انسان به بیماری، کاربرد درمانی آبراکادابرا به تدریج اهمیت خود را از دست داد.

در اوایل قرن نوزدهم، این واژه دیگر بیشتر در فضای نمایش و سرگرمی دیده می شد و به عنوان کلمه ای که شعبده بازان هنگام اجرای ترفندهای خود بر زبان می آورند، شناخته شد.

به این ترتیب، واژه ای که زمانی قرار بود تب و بیماری را از بدن انسان دور کند، سرانجام به بخشی از نمایش های صحنه ای تبدیل شد.

این تغییر، نمونه جالبی از تحول معنای یک واژه در طول تاریخ است. آبراکادابرا از طلسم درمانی به ورد جادویی و در نهایت به یکی از شناخته شده ترین نشانه های شعبده بازی تبدیل شد.

آبراکادابرا در قرن بیستم

داستان این کلمه البته در قرن نوزدهم تمام نشد.

در اوایل قرن بیستم، آلیستر کراولی، چهره مشهور جریان های عرفانی و علوم غریبه، از شکل متفاوتی از این واژه یعنی Abrahadabra استفاده کرد.

کراولی در کتاب Liber AL vel Legis یا «کتاب قانون» این واژه را به مفاهیم مربوط به عصر جدید بشریت مرتبط کرد. او بر اساس نظام عددشناسی و عرفانی، حرف C را با H جایگزین کرده بود.

با این حال، «Abrahadabra» کراولی را نباید الزاما همان واژه تاریخی «Abracadabra» دانست؛ بلکه نمونه ای از این است که چگونه یک واژه باستانی می تواند در سنت های جادویی و عرفانی جدید دوباره تفسیر شود.

چرا هنوز آبراکادابرا جادویی به نظر می رسد؟

شاید جالب ترین بخش داستان آبراکادابرا این باشد که این کلمه، برخلاف بسیاری از وردهای باستانی، هنوز زنده است.

امروز وقتی شعبده بازی می گوید «آبراکادابرا»، تقریبا هیچ کس انتظار ندارد بیماری ناپدید شود یا یک نیروی ماورایی وارد صحنه شود. با این حال، شنیدن همین کلمه همچنان ناخودآگاه ما را برای یک اتفاق غیرعادی آماده می کند.

بخشی از قدرت آن شاید دقیقا در بی معنا به نظر رسیدن آن باشد.

وقتی مخاطب نمی داند یک کلمه دقیقا چه معنایی دارد، می تواند آن را به جادو، رمز و نیروهای ناشناخته نسبت دهد. به همین دلیل، آبراکادابرا بیش از آنکه صرفا یک واژه باشد، به نمادی برای خود مفهوم جادو تبدیل شده است.

در نهایت، شاید بزرگ ترین راز آبراکادابرا این نباشد که از چه زبانی آمده است، بلکه این باشد که چگونه توانسته بیش از هزار و هشتصد سال زنده بماند! از طلسمی برای مقابله با تب و بیماری، تا وردی که امروز روی صحنه های شعبده بازی شنیده می شود.

آبراکادابرا هر چند هیچ گاه قدرت درمان بیماری یا تغییر واقعیت را نداشته، اما یک قدرت را حفظ کرده است: قدرت ایجاد حس رمزآلود بودن.

تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور

جی دی ونس: از شلیک به کشتی‌های تجاری بپرهیزید

بیشتر بخوانید:

چرا برای بد نیاوردن «بزنیم به تخته»؟! ریشه‌های درختیِ یک باور

تماشاخانه

آنچه در حمله به عروسی در سیریک می‌دانیم / شغل داماد چه بود؟ چرا آمریکا نمی‌تواند زیرش بزند؟

لرزه در راه است ؛ اصفهان دارد از دست می‌رود؟

فیلم های دیگر