داستان امیر؛ از صدارت تا قتل / امیرکبیر ۱۷۰ سال پیش صدراعظم شد (فیلم)

عصر ایران؛ محسن ظهوری ـ «ما تمام امور ایران را به دست شما سپردیم و شما را مسئول هر خوب و بدی که اتفاق می‌افتد، می‌دانیم.» ناصرالدین شاه قاجار، مهرش را ۱۷۰ سال پیش مهرش را پای این نامه زد تا صدرات امیرکبیر آغاز شود: «همین امروز شما را شخص اول ایران کردیم و به عدالت و حسن رفتار شما با مردم کمال اعتماد و وثوق را داریم. به جز شما به هیچکس دیگر چنین اعتقادی نداریم و به همین جهت این دستخط را نوشتیم.» تاریخ نامه، شنبه ۲۲ ذیقعده ۱۲۶۴ قمري است؛ یعنی ۲۸ مهرماه ۱۲۲۷ خورشيدي. شش هفته پس از مرگ محمدشاه قاجار و عزیمت ناصرالدین‌میرزای ولیعهد از تبریز به تهران.

میرزاتقی‌خان فراهانی که شاه جدید را به پایتخت آورده بود، بلافاصله صدراعظم او شد و امیرکبیر نام گرفت تا سه سال و يك ماه و دو روز بعد، با مهر همین شاه از کار برکنار شود. امیرکبیر، سال‌ها نزد قائم‌مقام فراهانی تعلیم دیده بود. خدمات این صدراعظم کارکشته را از نزدیک شاهد بود و مرگ دردناکش به دست شاه وقت را به عزا نشسته بود. اما احتمالا نمی‌دانست فرصت خودش تا این اندازه کوتاه خواهد بود.
«چون صدارت عظمی و وزارت کبری زحمت زیاد دارد و تحمل این مشقت برای شما دشوار است، شما را از آن کار معاف کردیم، باید به کمال اطمینان مشغول امارت نظام باشید.» ناصرالدین‌شاه این نامه را روز ۲۰ آبان ۱۲۳۰ ممهور کرد و چند روز بعد میرزا آقاخان نوری جایگزینش شد. امیر خشمگین از این احوالات، این‌طور به شاه می‌نویسد: «مردم بی‌سر و پا را با رشوه می‌خواهند صاحب منصب کنند. این غلام نمی‌تواند نظم دهد. بی‌نظم کارها پیش نمی‌رود. فرمان دیروز باید باطل شود وگرنه همه مردم به خیالات خواهند افتاد. این درد غلام را می‌کشد که مردم بگویند آن نظم میرزاتقی‌خانی گذشت.» آن نظم برنگشت و حدود دو ماه بعدش، فرمان قتل خود میرزاتقی صادر شد تا رگش را در حمام فین کاشان بزنند.

دارالفنون نخستین مدرسه جدید ایران که ساختش به ابتکار امیرکبیر شروع شده بود، پس از مرگش افتتاح شد و روزنامه وقایع ‌اتفاقیه را که چند ماهی قبل از مرگش راه‌اندازی کرده بود، با روندی جدید ادامه یافت. امیرکبیر، می‌دانست کشور برای پیشرفت، نیاز به علم و فرهنگ و نظم دارد. او حقوق شاه و درباریان را کاهش و قوانین مالیاتی را سامان داد. القاب و عناوین فرمایشی را از نامه‌ها حذف و حمل سلاح سرد و گرم را ممنوع کرد. برای نگهبانی از شهرها قراولخانه دایر کرد و مهمات‌سازی را به رونق انداخت. برای امور خارجه وزیر گماشت و رابطه مستقیم سفرای خارجی با شاه را محدود کرد. محصلان ایرانی را برای آموختن علوم مدرن به اروپا فرستاد و معلمان غربی را برای تعلیم به ایران آورد. 

این نظم میرزاتقی‌خانی، سه ساله برقرار شد و با رفتنش هم از میان رفت. مهری که ۱۷۰ سال پیش صدارت او را آغاز کرد تا امور ایران سامان بگیرد، آن‌قدر برای او دشمن درست کرد تا دوام چندانی پیدا نکند.