عصر ایران؛ سوده صدری - کتاب مغزی که خود را تغییر میدهد؛ کشف شگفتانگیزی است بر قدرت انعطافپذیری مغز انسان.
نورمن دویج (Norman Doidge) در مقدمه این کتاب می نویسد: آیا مغز انسان واقعاً میتواند خودش را تغییر دهد؟
برای مدتها تصور غالب در علوم اعصاب این بود که مغز انسان پس از دوران کودکی و نوجوانی، به ساختاری نسبتاً ثابت تبدیل میشود و توانایی چندانی برای تغییر و بازسازی ندارد. بر اساس این دیدگاه، اگر بخشی از مغز آسیب ببیند یا توانایی مشخصی در انسان شکل نگیرد، امکان بازگشت یا ایجاد تغییرات اساسی بسیار محدود خواهد بود.
اما پژوهشهای جدیدتر در علوم اعصاب، تصویر متفاوتی از مغز انسان ارائه کردند؛ تصویری که نشان میدهد مغز برخلاف تصور قدیمی، ساختاری پویا و سازگارپذیر دارد و در پاسخ به تجربهها، یادگیری، تمرین، توجه و حتی آسیبهای عصبی میتواند ارتباطات و سازماندهی خود را تغییر دهد.
نورمن دویج در کتاب «مغزی که خود را تغییر میدهد» با روایت مجموعهای از داستانهای واقعی، پژوهشهای علمی و تجربههای درمانی، یکی از مهمترین کشفیات علوم اعصاب را برای مخاطب عمومی توضیح میدهد: انعطافپذیری عصبی یا نوروپلاستیسیته (Neuroplasticity).
پیام محوری کتاب این است که مغز انسان یک ساختار کاملاً ثابت و از پیش تعیینشده نیست؛ بلکه در طول زندگی، تحت تأثیر آنچه انجام میدهیم، میآموزیم، تجربه میکنیم و به آن توجه نشان میدهیم، تغییر میکند.
این دیدگاه میتواند نگاه ما را به یادگیری، عادتها، باورها، تواناییهای ذهنی و حتی امکان تغییر مسیر زندگی عمیقتر کند.
نورمن دویج، روانپزشک، روانکاو و نویسنده کانادایی است که در حوزه ارتباط میان روانشناسی، علوم اعصاب و قابلیت تغییر مغز فعالیت داشته است.
او در این کتاب تلاش میکند یافتههای دانشمندان و متخصصان علوم اعصاب را به زبانی قابلفهم برای عموم مردم ارائه کند.
کتاب نخستین بار در سال ۲۰۰۷ منتشر شد و به دلیل روایت جذاب پژوهشها و معرفی مفهوم انعطافپذیری عصبی، مورد توجه گسترده خوانندگان قرار گرفت.
دویج بهجای آنکه صرفاً درباره ساختار مغز و فعالیت سلولهای عصبی توضیح دهد، سراغ انسانهایی میرود که در شرایطی دشوار، توانستهاند با کمک تمرینها و روشهای خاص، عملکرد مغز خود را تغییر دهند.
مهمترین مفهوم کتاب، نوروپلاستیسیته یا انعطافپذیری عصبی است.
مغز از میلیاردها سلول عصبی به نام نورون تشکیل شده است. این سلولها از طریق ارتباطات پیچیدهای با یکدیگر در ارتباط هستند و شبکههایی را تشکیل میدهند که مسئول پردازش اطلاعات، حافظه، یادگیری، احساسات، تصمیمگیری و کنترل رفتار هستند.
هنگامی که انسان موضوعی را یاد میگیرد، مهارتی را تمرین میکند یا تجربهای را بارها تکرار میکند، ارتباط میان برخی از نورونها تغییر میکند. بعضی ارتباطات تقویت میشوند، برخی تضعیف میشوند و در شرایطی نیز ارتباطات و مسیرهای عصبی جدید شکل میگیرند.
به بیان ساده، مغز با تجربههای ما سازگار میشود.
برای مثال، فردی که سالها یک ساز موسیقی را تمرین میکند، صرفاً اطلاعاتی درباره موسیقی در ذهن خود ذخیره نمیکند؛ بلکه شبکههای عصبی مرتبط با شنیدن، تشخیص الگوهای صوتی، حرکت انگشتان و هماهنگی حرکتی او نیز بهتدریج تغییر میکنند.
بنابراین یادگیری تنها به معنای اضافه شدن اطلاعات به ذهن نیست؛ بلکه میتواند با تغییرات فیزیکی و عملکردی در مغز همراه باشد.
یکی از مهمترین اصول مطرحشده در کتاب، ارتباط میان استفاده مکرر از یک مسیر عصبی و تقویت آن است.
در علوم اعصاب، این موضوع با مفهوم انعطافپذیری وابسته به فعالیت و یادگیری ارتباط دارد.
هنگامی که گروهی از نورونها بارها و بارها با یک الگوی مشخص فعال میشوند، ممکن است ارتباطات میان آنها تقویت شود. این فرایند در شکلگیری مهارتها، تثبیت حافظه و یادگیری نقش مهمی دارد.
برای مثال، اگر فردی مرتباً در معرض نگرانی قرار بگیرد و هر اتفاق کوچکی را نشانه وقوع یک فاجعه بداند، ممکن است بهتدریج الگوی توجه و واکنش او به سمت نگرانی و تهدید حساستر شود.
در مقابل، تمرین آگاهانه توجه، بازنگری در تفسیر رویدادها و یادگیری پاسخهای رفتاری متفاوت میتواند به تغییر تدریجی این الگوها کمک کند.
البته این به معنای آن نیست که هر فکر بهتنهایی یک مسیر عصبی را بهطور قطعی ایجاد میکند؛ بلکه تجربه، تکرار، توجه و فعالیت هماهنگ شبکههای عصبی در کنار یکدیگر در شکلگیری تغییرات مغزی نقش دارند.
یکی از جذابترین بخشهای کتاب، روایت افرادی است که در اثر آسیبهای مغزی یا اختلالات عصبی، بخشی از تواناییهای خود را از دست دادهاند؛ اما با استفاده از روشهای خاص توانستهاند بخشی از عملکردهای ازدسترفته را بازیابی کنند.
این روایتها نشان میدهند که مغز در برخی شرایط میتواند از مسیرهای عصبی جایگزین استفاده کند و وظایف را به شکل متفاوتی سازماندهی کند.
یکی از نمونههای مطرحشده در کتاب، پژوهشهای پل باخریتا (Paul Bach-y-Rita) است.
او روی فناوریهایی کار کرد که اطلاعات حسی را از طریق مسیرهای غیرمعمول به مغز منتقل میکردند. برای مثال، در یکی از روشها اطلاعات تصویری به شکل تحریکهای لمسی به پوست منتقل میشد و افراد با تمرین یاد میگرفتند این اطلاعات را بهصورت ادراک فضایی تفسیر کنند.
اهمیت این پژوهش در آن بود که نشان داد مغز الزاماً به یک مسیر حسی ثابت و تغییرناپذیر محدود نیست و میتواند برای پردازش اطلاعات از ظرفیت سازگاری خود استفاده کند.
این موضوع یکی از نمونههای شگفتانگیز انعطافپذیری عملکردی مغز است.
در کتاب بارها به نقش توجه در تغییرات عصبی اشاره میشود.
توجه به مغز کمک میکند اطلاعات مهم را از میان حجم گسترده محرکهای محیطی انتخاب کند.
وقتی فرد با تمرکز و توجه آگاهانه مهارتی را تمرین میکند، فرایند یادگیری معمولاً مؤثرتر از زمانی است که فعالیت را بدون توجه و به شکل کاملاً خودکار انجام میدهد.
به همین دلیل، تمرین هدفمند در یادگیری مهارتهای حرکتی، موسیقی، زبان و بسیاری از تواناییهای شناختی اهمیت دارد.
از این منظر، توجه صرفاً یک حالت ذهنی ساده نیست؛ بلکه یکی از سازوکارهایی است که میتواند در جهتدهی به فعالیت شبکههای عصبی و تثبیت یادگیری نقش داشته باشد.
این موضوع برای زندگی روزمره نیز اهمیت دارد. آنچه دائماً به آن توجه میکنیم، میتواند بر نحوه دریافت اطلاعات، تفسیر اتفاقات و واکنشهای ما تأثیر بگذارد.
یکی از کاربردیترین برداشتهای کتاب، ارتباط میان تکرار رفتار و شکلگیری عادت است.
هر رفتار تکرارشونده میتواند در طول زمان به الگویی آشنا برای مغز تبدیل شود.
برای مثال، اگر فردی در مواجهه با مشکلات همیشه از موقعیت فرار کند، این پاسخ ممکن است به الگویی آشنا و خودکار تبدیل شود.
در مقابل، اگر بهتدریج یاد بگیرد با مسئله روبهرو شود، آن را تحلیل کند و پاسخ متفاوتی انتخاب کند، فرصت ایجاد الگوهای رفتاری جدید فراهم میشود.
نکته مهم این است که تغییر عادت تنها به تصمیمگیری ذهنی محدود نیست. برای تثبیت رفتار جدید، تکرار، تمرین، بازخورد و استمرار ضروری است.
بنابراین، تغییر واقعی زمانی اتفاق میافتد که آگاهی از یک الگوی قدیمی به تمرین مستمر یک الگوی تازه تبدیل شود.
یکی از پیامهای امیدوارکننده کتاب این است که توانایی تغییر مغز به دوران کودکی محدود نمیشود.
اگرچه مغز در دوران کودکی و نوجوانی از انعطافپذیری بالایی برخوردار است و برخی دورههای رشد از نظر یادگیری حساستر هستند، اما مغز بزرگسالان نیز همچنان قابلیت تغییر دارد.
افراد در سنین مختلف میتوانند مهارتهای تازه بیاموزند، زبان جدیدی یاد بگیرند، الگوهای رفتاری خود را اصلاح کنند و حتی پس از برخی آسیبهای عصبی، با کمک توانبخشی به بهبود عملکرد برسند.
این موضوع اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بسیاری از افراد تصور میکنند شخصیت، تواناییها و الگوهای رفتاری آنها پس از گذشت سالها دیگر قابل تغییر نیست.
یافتههای مربوط به نوروپلاستیسیته نشان میدهد که چنین برداشتی بیش از اندازه محدودکننده است.
البته امکان تغییر در همه افراد و همه شرایط یکسان نیست و عواملی مانند سن، نوع آسیب، وضعیت سلامت، شدت تمرین و شرایط محیطی بر میزان تغییر تأثیر میگذارند.
یکی از ویژگیهای ارزشمند کتاب، استفاده از داستانهای واقعی برای توضیح مفاهیم پیچیده علوم اعصاب است.
باربارا آروسمیت یانگ (Barbara Arrowsmith Young) یکی از شخصیتهای مطرح کتاب است. او که از مشکلات جدی یادگیری در برخی زمینههای شناختی رنج میبرد، با طراحی تمرینهای هدفمند شناختی تلاش کرد تواناییهای خود را بهبود دهد. تجربه او زمینهساز شکلگیری رویکرد آموزشی ویژهای شد که بر تمرین و تقویت برخی عملکردهای شناختی تمرکز داشت.
روایت دیگری که در کتاب مطرح میشود، به افرادی مربوط است که پس از سکته مغزی یا آسیبهای عصبی، با استفاده از تمرینهای توانبخشی توانستهاند بخشی از تواناییهای ازدسترفته خود را بازسازی کنند.
این نمونهها نشان میدهند که مغز میتواند در پاسخ به تمرینهای مناسب، سازماندهی و عملکرد خود را تغییر دهد.
البته باید توجه داشت که داستانهای فردی بهتنهایی اثباتکننده اثربخشی یک روش درمانی برای همه افراد نیستند و هر روش باید بر اساس شواهد پژوهشی معتبر ارزیابی شود.
یکی از مهمترین دلایلی که این کتاب را برای علاقهمندان به توسعه فردی ارزشمند میکند، ارتباط مستقیم یافتههای آن با مفهوم تغییر الگوهای ذهنی و رفتاری است.
اگر مغز انسان در طول زمان تحت تأثیر تجربهها، یادگیری و تکرار تغییر میکند، میتوان نتیجه گرفت که بسیاری از الگوهای ذهنی و رفتاری ما الزاماً ثابت و تغییرناپذیر نیستند.
با این حال، باید میان چند مفهوم تفاوت قائل شویم:
باور، یک الگوی شناختی است که بر تفسیر ما از جهان تأثیر میگذارد.
توجه، مشخص میکند کدام بخش از اطلاعات محیطی را برجستهتر دریافت کنیم.
تفسیر، معنایی است که به تجربهها و اتفاقات میدهیم.
احساس، میتواند تحت تأثیر این تفسیرها و همچنین فرایندهای زیستی و محیطی شکل بگیرد.
رفتار، یکی از خروجیهای این مجموعه فرایندهاست.
وقتی یک الگوی فکری و رفتاری بارها تکرار میشود، میتواند به شکلگیری عادت و تقویت برخی مسیرهای عصبی کمک کند.
از این منظر، تغییر در زندگی تنها با آرزو کردن یا تکرار جملات مثبت اتفاق نمیافتد؛ بلکه نیازمند تغییر در شیوه توجه، تفسیر، انتخاب و رفتار است.
این همان نقطهای است که یافتههای علوم اعصاب میتوانند با آموزش خودشناسی و تحول فردی ارتباط پیدا کنند.
مهمترین نتیجه عملی کتاب این است که برای ایجاد تغییر باید به مغز تجربههای تازه و تکرارشونده ارائه کنیم.
برای استفاده از این اصل میتوان چند اقدام ساده را در زندگی روزمره دنبال کرد:
۱. شناسایی الگوهای تکراری: ابتدا مشخص کنیم در چه موقعیتهایی همیشه یک واکنش مشابه نشان میدهیم. شناخت رفتارهای خودکار، اولین گام برای تغییر آنهاست.
۲. تمرین توجه آگاهانه: در طول روز به افکار، احساسات و واکنشهای خود توجه کنیم. هدف این است که میان محرک و پاسخ، فرصت بیشتری برای انتخاب آگاهانه ایجاد کنیم.
۳. یادگیری مهارتهای تازه: یادگیری زبان، موسیقی، فعالیتهای حرکتی و مهارتهای شناختی میتواند فرصتهای تازهای برای یادگیری و تغییرات عصبی فراهم کند.
۴. جایگزینی رفتارهای قدیمی: بهجای تلاش صرف برای حذف یک عادت، رفتار جایگزینی را مشخص کنیم و آن را به شکل مستمر تمرین کنیم.
۵. استمرار و تکرار: تغییرات پایدار معمولاً به زمان نیاز دارند. تمرینهای منظم و هدفمند، در مقایسه با تلاشهای پراکنده و هیجانی، فرصت بیشتری برای تثبیت یادگیری ایجاد میکنند.
۶. پذیرش فرایند تغییر: انتظار نداشته باشیم که الگوهای چندینساله در چند روز تغییر کنند. تغییر واقعی فرایندی تدریجی است و به تمرین، صبر و بازنگری مستمر نیاز دارد.
کتاب «مغزی که خود را تغییر میدهد» دریچهای تازه به شناخت انسان و تواناییهای مغز باز میکند.
این کتاب یادآوری میکند که بسیاری از آنچه امروز بهعنوان توانایی، عادت یا الگوی رفتاری در خود میشناسیم، در ارتباط با تجربههای گذشته شکل گرفتهاند و لزوماً قرار نیست تا پایان عمر به همان شکل باقی بمانند.
مغز در طول زندگی از تجربهها تأثیر میپذیرد، با یادگیری سازگار میشود و در پاسخ به تمرینهای مستمر میتواند ارتباطات و عملکردهای خود را تغییر دهد.
پیام عمیق کتاب این است که انسان نباید خود را اسیر همیشگی الگوهای گذشته بداند. البته تغییر به معنای نادیده گرفتن واقعیتها، محدودیتها و شرایط زندگی نیست؛ بلکه به معنای شناخت ظرفیتهای موجود و استفاده آگاهانه از آنهاست.
اگر بخواهیم این کتاب را در یک جمله خلاصه کنیم:
مغز انسان تنها ابزاری برای تجربه زندگی نیست؛ خودش نیز در جریان تجربه زندگی، پیوسته در حال تغییر و بازسازی است.
شاید مهمترین پرسشی که پس از مطالعه این کتاب باید از خود بپرسیم این نباشد که چرا تا امروز چنین فکر کردهایم یا چنین رفتار کردهایم؛ بلکه این باشد که از امروز چه تجربهها، انتخابها و تمرینهایی را تکرار خواهیم کرد تا مسیر تازهای برای ذهن و زندگی خود بسازیم؟