خبرگزاری الجزیره در گزارشی، جنگ 9 ماه اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران را از زاویه تبدیل شدن به یک "مناقشه منجمد" بررسی کرده است.
به گزارش عصرایران، در این گزارش آمده است:
اصطلاح "مناقشه منجمد" تعریف حقوقی دقیقی ندارد. این اصطلاح بهطور کلی، به مناقشهای اشاره دارد که در آن درگیریهای گسترده متوقف شده یا بهشدت کاهش یافته است، اما هیچگونه توافق صلح یا راهحل سیاسیای حاصل نشده؛ بهطوری که مسائلِ منجر به جنگ همچنان حلنشده باقی ماندهاند.
در این حالت، خطوط مقدم یا موازنه کنترل به واقعیتی تثبیتشده (دو فاکتو) تبدیل میشوند؛ در مورد کنونی، این وضعیت شامل محاصره بنادر ایران توسط ایالات متحده، و در مقابل، هدف قرار دادن کشتیهایی در تنگه هرمز توسط ایران (که به گفته تهران مجوز عبور ندارند) یا شلیک موشک به سمت داراییهای ایالات متحده در کشورهای همسایه است.
هر دو طرف نیروهای خود را در مواضعشان حفظ میکنند، در حالی که اغلب با یک خط آتشبس یا منطقه حائل از یکدیگر جدا شدهاند. آنها ممکن است بر سر ترک مخاصمه یا مجموعهای از آتشبسهای موقت توافق کنند، بدون آنکه رسما به خصومتها پایان دهند؛ نظیر تفاهمنامهای که در ماه ژوئن در اسلامآبادِ پاکستان امضا شد، اما ظرف چند هفته از هم پاشید.
عبارت "جنگ منجمد" در دهههای ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ برای توصیف مناقشات در قلمرو اتحاد جماهیر شوروی سابق رواج یافت. این موارد شامل درگیریها در ترانسنیستریا (در مولداوی)، آبخازیا و اوستیای جنوبی (در گرجستان) و قرهباغ کوهستانی بود.
یک مناقشه منجمد لزوما به معنای وضعیتی صلحآمیز نیست؛ بلکه درگیریهای پراکنده، محاصرهها، جنگ اقتصادی و شعلهور شدنهای گاهبهگاه در آن رایج است. ویژگی تعیینکننده این است که هیچیک از طرفین نمیتوانند نتیجهای قاطع را تحمیل کنند و هیچکدام نیز حاضر نیستند امتیازاتی بدهند که لازمه دستیابی به صلحی پایدار است.
این جنگ در ماه فوریه، با حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران آغاز شد. مذاکراتی که در ماه آوریل در پاکستان انجام شد، به امضای تفاهمنامهای در ماه ژوئن انجامید که موجب توقف درگیریها و رفع موقت محاصره ایالات متحده شد. این آتشبس اندکی بعد - عمدتا به دلیل اختلافنظر بر سر کنترل تنگه هرمز - فروپاشید و واشنگتن در ۱۴ ژوئیه مجددا محاصره دریایی خود را اعمال کرد.
"مهند سلوم"، استادیار مطالعات امنیتی انتقادی در "موسسه تحصیلات تکمیلی دوحه"، میگوید: "از نظر دیپلماتیک، ما هماکنون در چنین وضعیتی قرار داریم؛ وضعیتی که از ماه ژوئیه - یعنی زمانی که تفاهمنامه آن ماه از هم پاشید - آغاز شده است." با این حال، او افزود که این انجماد همزمان با محاصره دریایی آمریکا، حملات به کشتیرانی در اطراف هرمز که بیش از یک بار در روز انجام میشود و حملات رفت و برگشتی است.
ایالات متحده طی این مدت چند ماهه پس از فروپاشی یادداشت تفاهم اسلام آباد، حملات محدودی انجام داده است، از جمله علیه سامانههای پدافند هوایی ایران در جزیره قشم. ایران نیز به نفتکشهایی حمله کرده که از مسیرهایی استفاده میکردند که ایران آنها را "غیرمجاز" میخواند. به گفته شرکت اطلاعات تجاری "کپلر" (Kpler)، در روز ۷ نوامبر تنها پنج کشتی حامل کالا از این تنگه عبور کردند و روز بعد هیچ کشتیای از آن نگذشت؛ این در حالی است که ایالات متحده مدعی بود کشتیها را در عبور از این منطقه همراهی میکند.
سلوم به شبکه الجزیره گفت: "جنگ تغییر شکل داده و از یک کارزار هوایی به یک محاصره تبدیل شده است؛ و محاصرهها زمانی پایان مییابند که طرفِ محاصرهشده یا تسلیم شود و یا راهی برای خروج از محاصره بیابد."
برای ترامپ، تشدید جدی تنشها در حال حاضر با ریسکهای سیاسی سنگینی همراه است.
در ماه اکتبر، نظرسنجی "شورای شیکاگو در امور جهانی" نشان داد که نزدیک به ۷۰ درصد آمریکاییها معتقدند این جنگ ارزش جنگیدن را ندارد. نظرسنجیها همچنین بهطور مداوم حاکی از مخالفت شدید با اعزام نیرو به ایران بودهاند.
پس از شکست سنگین در انتخابات میاندورهای - که منجر به از دست رفتن کنترل کنگره آمریکا توسط جمهوریخواهان و واگذاری آن به حزب دموکرات شد – جی دی ونس معاون ترامپ در شبکه اجتماعی "ایکس" (توییتر) نوشت: هر کسی که معتقد است این جنگ ارزش آن را دارد که "سنا را برای ۶ سال آینده از دست بدهیم"، باید آشکارا از این دیدگاه دفاع کند.
سلوم گفت: "با توجه به اینکه تنها ۳۱ درصد از جنگ حمایت میکنند و کنگره نیز بهتازگی از دست رفته است، انجام یک عملیات زمینی تقریبا غیرممکن (و غیرقابلتوجیه) به نظر میرسد."
با این حال، پایان دادن به جنگ با شرایط فعلی نیز برای ایالات متحده مطلوب نیست.
لغو محاصره دریایی بنادر ایران - اقدامی که با هدف توقف صادرات نفت و فلج کردن هرچه بیشتر اقتصاد ایران طراحی شده بود - و رها کردن تنگه هرمز تحت کنترلِ ایران، باعث میشود ترامپ پس از هشت ماه جنگ، هیچ دستاوردی برای ارائه نداشته باشد. میتوان گفت وضعیت حتی بدتر هم خواهد شد، چرا که تا پیش از آغاز جنگ، این تنگه برای تمامی کشتیها کاملا آزاد و در دسترس بود.
بر اساس گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، ترامپ اذعان کرده است که کنار کشیدن از جنگ در حالی که دولت فعلی ایران همچنان بر سر کار است، به معنای "شکست" خواهد بود.
"طلحه عبدالرزاق"، پژوهشگر "موسسه استراتژی و امنیت" در دانشگاه اکستر، میگوید: "از قضا، هیچ راهکار نظامیای وجود ندارد که شامل یک مولفه زمینی نباشد." ترامپ تمایلی به اعزام نیروهای زمینی ندارد و افکار عمومی نیز "نسبت به تکرار تجربهای همچون عراق یا افغانستان" بدبین است. عبدالرزاق میگوید در نتیجه، "این مناقشه به درازا خواهد کشید، چرا که هیچیک از طرفین حاضر نیستند از مواضع مذاکراتی خود کوتاه بیایند."
به گفته عبدالرزاق، ترامپ خواهان توافقی است که بسیار فراتر از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ با ایران - که در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما حاصل شد و به "برنامه جامع اقدام مشترک" (برجام) شهرت دارد - باشد. در چارچوب آن توافق، ایران متعهد به پذیرش محدودیتهایی در زمینه غنیسازی اورانیوم شده و تن به بازرسیهای منظم داده بود.
اما ترامپ در نخستین دوره ریاستجمهوری خود، ایالات متحده را از برجام خارج کرد. عبدالرزاق میگوید: "او عملا هیچگونه فضای مانور سیاسیای برای پذیرش توافقی مشابه آن ندارد، و ایرانیها نیز بههیچوجه حاضر نیستند حتی همان شرایط قبلی را به او پیشنهاد دهند."
به گفته او، این وضعیت ترامپ را در موقعیتی بسیار دشوار و تنگنایی سخت قرار داده است. رئیسجمهور ایالات متحده یا باید برای پیروزی قاطع در این مناقشه تلاش کند، و یا تن به پذیرش شرایطی محدودتر بدهد. در غیر این صورت، این درگیری "بهصورت وضعیتی راکد و منجمد باقی خواهد ماند که تنها گاهبهگاه با اقدامات تلافیجویانه متقابل از سوی هر یک از طرفین همراه خواهد بود."
عبدالرزاق افزود که هرگونه تشدید جدی جنگ به ابتکار ایالات متحده، به احتمال زیاد طی دو ماه آینده - یعنی پیش از آنکه کنگره آمریکا رسما تحت کنترل دموکراتها درآید - رخ خواهد داد.
تا ماه ژانویه، جمهوریخواهان در کنگرهای که رو به پایان است، از اکثریتی شکننده برخوردارند. به گفته عبدالرزاق، این وضعیت "فرصتی محدود" در اختیار ترامپ قرار میدهد؛ بهویژه با توجه به اینکه سه گروه رزمی ناوهای هواپیمابر آمریکا احتمالا تا پایان ماه دسامبر در منطقه باقی خواهند ماند.
عبدالرزاق معتقد است که پس از این بازه زمانی، کاخ سفید وضعیت "نه جنگ، نه صلح" را ترجیح خواهد داد. از دیدگاه او، واشنگتن "بهدرستی" بر این باور است که ایالات متحده میتواند فشارهای اقتصادی بیشتری را نسبت به ایران تحمل کند.
اما "سلوم" از موسسه دوحه هشدار داد که محاصره در تنگه هرمز و پیرامون آن، تنها تا زمانی ادامه خواهد یافت که هزینه سنگینی به همراه نداشته باشد. او گفت: "کشته شدن نیروهای آمریکایی، بروز شوکی در تنگه هرمز که منجر به افزایش مجدد قیمت سوخت شود، یا دریافت اطلاعاتی مبنی بر جابهجایی ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا توسط تهران، هر یک میتواند به این وضعیت پایان دهد."

ایران خود در تنگنا گرفتار شده است. این کشور هفت شرط برای برقراری آتشبس رسمی، بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات صلح تعیین کرده است. این شروط شامل لغو محاصره دریایی آمریکا، کاهش تحریمها، آزادسازی داراییهای بلوکهشده و پایان دادن به خصومتها در تمامی جبهههاست؛ از جمله اقدامات اسرائیل در لبنان و خصومتها علیه متحدان ایران در یمن و عراق. قالیباف اظهار داشته است که اگرچه تنگه هرمز میتواند پس از این توافق بازگشایی شود، اما "هرگز" به وضعیت پیش از جنگ - که عبور از آن بدون پرداخت عوارض بود - باز نخواهد گشت.
با این حال، اقتصاد ایران به دلیل محاصره دریایی، دههها تحریم، و فشارهای اقتصادی جدید ایالات متحده بر کشورها و نهادهایی که از زمان آغاز جنگ با ایران تجارت میکنند، تحت فشار شدیدی قرار دارد.
مرکز آمار ایران گزارش داده است که اقتصاد این کشور در بازه زمانی مارس تا ژوئن، نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۰.۱ درصد کوچکتر شده است. بانک مرکزی نرخ تورم سالانه در ماه سپتامبر را ۸۳.۸ درصد اعلام کرد و ارزش ریال نیز بارها به پایینترین سطح تاریخی خود رسیده است.
عبدالرزاق گفت: "گزینه اصلی تهران در حوزه غیرنظامی (غیررزمی)، توسل به دیپلماسی از طریق میانجیهای منطقهای نظیر قطر است... اما ایران حاضر نیست بر اساس شرایط ایالات متحده توافق کند؛ بنابراین، فشار اقتصادی شرایطی بهمراتب وخیمتر و دشوارتر را برای تهران رقم خواهد زد که باید با آن دست و پنجه نرم کند."
او افزود که ایران "تلاش میکند با افزایش وابستگی خود به خرید نفت توسط چین، از طوفان تحریمهای آمریکا به سلامت عبور کند، اما این تلاش با مانعِ محاصره دریایی روبروست."
سلوم گفت: "تنها اقدام مناسب برای تهران، اقدامی است که بتوان آن را انکار کرد و از طریق کانالهای امنیتی پیش برد. در چارچوبِ "فرمول قطر"، همزمان با رفع محاصره، بازرسان میتوانند به سایتهایی که بمباران شدهاند، بازگردند."
او ادامه داد: "گزینه دیگر، "راهکار سادات" است؛ یعنی جنگی محدود برای اجبار طرف مقابل به مذاکره. این همان روشی است که مصر در سال ۱۹۷۳ برای شکستن بنبستِ "نه جنگ، نه صلح" به کار گرفت. صحبتهای قالیباف درباره "بازدارندگی پایدار" نشان میدهد که برخی در تهران وسوسه شدهاند [چنین مسیری را در پیش بگیرند]."
عبدالرزاق گفت: "دشمن هم همیشه در تحولات نقش دارد... ممکن است ایران تصمیم بگیرد بهطور یکجانبه تنش را تشدید کند تا با حمله به تولیدکنندگان انرژیِ عرب در منطقه خلیج [فارس] و ایجاد بحران اقتصادی در سطح جهان، محاصره دریایی و تحریمهای آمریکا را درهم بشکند." وی افزود: "هدف از این کار، وارد آوردن فشارهای سیاسیِ داخلی و بینالمللی بر دولت ترامپ است تا عقبنشینی کرده و به توافقی تن دهد که به نفع ایران باشد."
منازعات منجمد قبلی نشان میدهد که چنین بنبستهایی میتوانند برای دههها ادامه داشته باشند.
یک نمونه، شبهجزیره کره است. جنگ کره در ژوئیه ۱۹۵۳ با آتشبس پایان یافت، اما هیچ معاهده صلحی به دنبال آن امضا نشد. بیش از ۷۰ سال بعد، دو کره از نظر فنی در جنگ باقی ماندهاند و توسط یک منطقه غیرنظامی به شدت مستحکم از هم جدا شدهاند.
شرق اوکراین نمونه جدیدتر و کمثباتتری است. پس از الحاق کریمه به روسیه در سال ۲۰۱۴، درگیری در منطقه دونباس شرقی اوکراین بین نیروهای اوکراینی و جداییطلبان تحت حمایت روسیه آغاز شد. توافقات مینسک آتشبس را به همراه داشت اما هیچ توافقی حاصل نشد. برای نزدیک به هشت سال، خط مقدم به سختی حرکت کرد، اگرچه گلولهباران ادامه داشت. این توقف در فوریه ۲۰۲۲، زمانی که روسیه حمله تمامعیار خود به اوکراین را آغاز کرد، پایان یافت.
ناگورنو-قرهباغ نشان میدهد که چگونه یک درگیری منجمد میتواند با تغییر موازنه قدرت، آب شود. آتشبس سال ۱۹۹۴ بین ارمنستان و آذربایجان به مدت یک ربع قرن برقرار ماند. سپس آذربایجان قویتر در سال ۲۰۲۰ جنگ را دوباره شعلهور کرد و در سال ۲۰۲۳ کل منطقه مورد مناقشه را پس گرفت.
با این حال، تحلیلگران معتقدند که بنبستهای ارضی مانند کره و روسیه-اوکراین برای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران مناسب نیستند.
سلوم گفت که نمونه نزدیکتر، عراق بین سالهای ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۳ است – "رژیمی که از یک جنگ و سپس ۱۲ سال تحریم و حملات دورهای، که چهار سال آن بدون بازرس بود، جان سالم به در برد."
عبدالرزاق در عوض به تاریخ ایران اشاره میکند: جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰، زمانی که هر طرف سعی کرد صادرات نفت طرف دیگر را فلج کند. "جنگ نفتکشها"ی حاصل با حملات به کشتیها و حملات موشکی به تاسیسات انرژی، یک کارزار فرسایش اقتصادی، تعریف میشد.
بیشتر درگیریهای منجمد حول محور سرزمین مورد مناقشه و یک خط تماس ثابت میچرخند. رویارویی ایالات متحده و ایران از طریق خطوط کشتیرانی بینالمللی، رژیمهای تحریم و بازارهای انرژی جریان دارد. سلوم گفت مقایسه با عراق در هرمز شکست میخورد. او با اشاره به صدام حسین، رهبر سابق عراق، گفت: "مهار صدام در خاک عراق بود، در حالی که این یکی در آبراهی قرار دارد که قبل از جنگ حدود یک پنجم نفت و گاز جهان را حمل میکرد."
این امر، حفظ یک انجماد پایدار را دشوارتر میکند. هر حمله به نفتکشها خطر تشدید گستردهتر را به همراه دارد. یک جنگ منجمد در اینجا میتواند کمتر شبیه منطقه غیرنظامی آرام کره و بیشتر شبیه دونباس اوکراین قبل از سال 2022 باشد.
عبدالرزاق گفت که اقتصاد جهانی نمیتواند به طور نامحدود یک درگیری منجمد بر سر چنین گلوگاه حیاتی را تحمل کند و تنوع بخشیدن به مسیرهای تجاری به زمان و هزینه نیاز دارد. او گفت که هر دو طرف از نظر اقتصادی "در حال آماده باش" هستند، به گونهای که کره جنوبی و کره شمالی، و همچنین اوکراین و روسیه، هرگز چنین آمادگی نداشتند.
کشورهای خلیج فارس، شرکتهای حمل و نقل و واردکنندگان انرژی همگی در معرض خطر هستند، به همین خاطر میانجیگرانی مانند قطر و پاکستان علاقه زیادی به شکستن بنبست نشان میدهند. در حال حاضر، هم واشنگتن و هم تهران اصرار دارند که زمان به نفع آنهاست. اما تاریخ نشان میدهد که درگیریهای متوقفشده اغلب از رهبرانی که اجازه توقف آنها را دادهاند، بیشتر دوام میآورند.