عصر ایران- هر چند تصور میشد بحث "شاندل" – عنوانی تخیلی که دکتر علی شریعتی برای بیان پارهای نظرات خود برگزیده بود- فرونشسته اما دکتر موسی غنینژاد در مناظره با دکتر بیژن عبدالکریمی نشان داد دستبردار نیست و همچنان بر آن است هر چه کاسه کوزه بعد از انقلاب 57 را بر سر شریعتییی بشکند که یک سال قبل از انقلاب از دنیا رفته است و صنمی با روحانیتی نداشت که دوسال بعد از پیروزی انقلاب حاکم شد.
جدای مناظره اخیر که مورد نقد احمد زیدآبادی هم قرار گرفته شمارۀ تازۀ مجلۀ
آگاهینو (به مدیریت و سردبیری محمد قوچانی) هم این بحث را بار دیگر به کانون مباحثات فضای مجازی و شبکههای اجتماعی بازگردانده است.
مقالۀ حاضر اما از زاویهای به موضوع نگریسته و نقد کرده که تا به حال کسی این گونه به آن ورود نکرده بود.
نویسنده احتمال داده دکتر شریعتی در حال محک جامعه بوده و میخواسته ببیند از میان مخاطبان عام و خاص کسی متوجه میشود که شاندل به معنی شمع (شریعتی. مزینانی. علی) در واقع خود اوست یا نه و چرا هیچ کس نپرسید شاندل کیست؟
روفیا عابدی (نکته سنج)- ماجرا از زمانی آغاز نشد که دکتر موسی غنینژاد که قاعدتا معنای کلمه فرانسوی شاندل را از پیش می دانسته با تأحیر بسیار به نقد دکتر علی شریعتی پرداخت که چرا برخی سخنان خود را به فیلسوفی نسبت میدهد که وجود خارجی نداشته و شاندل یا شمع در واقع خود او بوده است.
بلکه ماجرا از زمانی آغاز شد که علی شریعتی برای امنیت خود به نامی پناه برد و با رنج فراوان شمعی را برافروخت اما کسی از نور این شمع هم مسیر اندیشه او را نیافت.
اینکه بسیاری از هنرمندان برای خود نام مستعار میسازند البته عجیب و جدید نیست و تقریباً همه شعرا نام مستعار دارند و حتی نویسندگان و شریعتی را بیشتر باید در چارچوب ادبیات فهم کرد و نه حتی اهل تاریخ و جامعه شناسی.
در گذشته زنان هنرمند هم با نام مردان فعالیت میکردند. نقاشان زن در قرون وسطا با نام یک مرد تابلوهای خود را میفروختند. حتی در دوره معاصر هم "جوآن رولینگ" – خالق "هری پاتر" برای آنکه اثر او با اقبال عمومی روبرو شود خود را در پشت نام "جی کی رولینگ" پنهان کرد تا جامعه مدرن سایه زن را روی قصه نبیند و با پیش داوری قضاوت نکند.
اما چرا برخی نویسندگان به اسامی دیگر پناه میبرند؟
شاید برای امنیت خود یا حفاظت از خانواده ناچار از از نقابی ناشناس شده باشد. احتمالا گفته خواهد شد کار شریعتی فراتر از نام مستعار بلکه نسبت دادن برخی افکار به فردی غیر واقعی است ولی شاید این هم به خاطر احساس ناامنی بوده باشد.
یادمان باشد او سالها در تقابل و حتی گریز از دست ساواک بود تا جایی که برای بیرون کشیدن او از مخفیگاه، پدرش را عملا به گروگان گرفته بودند.
ریشۀ این قضیه را باید در دو موضوع جست: اول احساس ناامنی و دیگری نوعی آزمودن مخاطبان.
او در وضعیتی گرفتار شده بود که ناچار بود به خاطر رهایی از سانسور برخی از عقاید خود را به شخصیتی فرضی منتسب کند اما پرسش مهمتر این است که چرا مخاطبان همان زمان هیچ گاه نپرسیدند شاندل کیست؟ در حالی که چه برای مخاطبان عام و چه خاص باید این کنجکاوی را برمی انگیخت تا به آثار فرد ادعایی مراجعه و راستیآزمایی کنند ولی تا مدتها هیچ نشانهای نمی بینیم هر چند این قضیه کشف آقای غنینژاد هم نیست و در سالهای اول بعد از مرگ او این تردید شکل گرفته بود و راز از پرده بیرون افتاد و احدی به حساب شیادی نگذاشت و چهل و چند سال باید می گذشت تا کسی این گونه تفسیر کند.
در همان زمان خود او اما هیچ کس نه گفت و نه نوشت و نه شک کرد وطبعا خرده ای مطرح نشد. چرا؟
فرض اول این است که می دانستند شاندل یعنی شمع و جدای استعارۀ آشنای شمع در ادبیات فارسی سرواژۀ سه کلمه است: "شریعتی، مزینانی، علی" ولی شرایط او را درک میکردند و به روی خود نمیآوردند.
دوم آن که نمیدانستند. در این صورت آیا نباید از خود او میپرسیدند یا جایی طرح می کردند؟ این پرسش اما مطرح نبود و میتوانست از سر غرور و یا از سر ناآگاهی باشد.
چرا برای کسی این پرسش درنگرفت که شاندل کیست؟ چه کتابهایی دارد؟ خصوصا در دورهای که مردم به شدت به مطالعه علاقه داشتند و آثار اروپایی به سرعت ترجمه میشد و رمانهای معروف نویسندههای مشهور در دسترس مردم قرار داشت.
بگذارید این گونه بگویم که شریعتی حرفها و در واقع دردها و عقاید خود را همچون قصۀ «ماهی سیاه کوچولو» برای هزاران نفر تعریف میکند، بارها و بارها چنان که ماهی پیر در آن داستان برای 1000 ماهی قصه می گوید.
تنها یک ماهی بیدار میماند و به دریا و به مسیر مبارزه ماهی کوچولو فکر میکند.
شریعتی هم به زندان میافتد. ۱۸ ماه انفرادی را تحمل میکند و در نهایت چاره ای جز ترک میهن برای او باقی نمیماند. در غربت از دنیا میرود و در خاک سرزمین مادری آرام نمیگیرد اما باز حتی یک نفر نمیپرسد شاندل کیست و چه کتابهایی دارد و واقعا کجا بوده است؟
اما چرا برای جامعهای که به شریعتی و عقاید او علاقهمند شده بود و حتی در دورهای پنهانی دست به دست کتابهایش را به هم امانت می دادند و می خواندند شاندل به معنی شمع و امضای شریعتی علامت سوال نشد؟
چرا آقای غنینژاد در آن زمان این پرسش را درنینداخت و چرا این گونه نگاه نکنیم که شریعتی جامعه را خواب زده میدانست و میخواست به لطایفالحیل بیدار کند و شاندل هم محک بود و هم شیپوری برای بیدارباش؟
چنان که شاملو تهمتهای فراوان به سبب نطق فردوسی را به جان خرید تا سنگی به فضای راکد بیندازد و جوش و خروشی درگیرد و ذهن ها را معطوف به نقد سنت و این مدعا کند که باورهای قدیمی الزاما صایب نیستند و باید دربارهشان بحث درگیرد. اگرچه در انتخاب مثال خطا کرد ولی دنبال مجادله با فردوسی نبود چون خود او به زبانی می بالید که فردوسی از مرگ آن جلوگیری کرده بود.
در این قضیه هم شاندل برای شریعتی یک ابزار و یک مثال و استعاره بود و چرا این گونه نگاه نکنیم که شاندل یا شمع را در دست گرفته بود تا نوری برافروزد و بر آنچه تاریکی میدانست غلبه کند؟
اگر تاریکی یی در کار نبوده و همه چیز گل و بلبل بوده و آقای غنینژاد قایل به این است که استبدادی در آن دوره نیست تا نیازی به شمع و روشنا باشد همین را بگوید. اما اگر سراسر نور بوده چرا برافروختن یک شمع (شاندل) باید برای مردمان چندان اهمیت داشته باشد و اگر تاریکی بوده دربارۀ خود شمع (شاندل) چون و چرا نکنند و به راهی بیفتند که با الهام از شریعتی برگزیدند؟
در کیفرخواستی که آقای غنی نژاد علیه علی شریعتی صادر کرده دو نکته متمایز است:
اولی انتساب سخنانی به شاندل در حالی که وجود خارجی نداشته حال آن که اگر اسم مستعار خود شریعتی بوده در واقع وجود داشته و شاندل موجود مقدسی نبوده که استناد به آن اعتباری برای شریعتی بیافریند. مانند " چنین گفت زرتشت" نیچه که سخن نیچه است نه زرتشت و هیچ کس نگفته نیچه شیاد بود! در حالی که منتسب کردن سخنانی به پیامبر ایرانی - بیرون از دایره ادیان ابراهیمی- باید شیادانه تلقی شود تا انتساب سخنانی به شاندلی که شأن پیامبری نداشته!
دومی این که شریعتی ولو در خرداد 56 از دنیا رفته باشد باید پاسخ گوی تمام اتفاقات بعد باشد!
این یادداشت اما قصد بسط این دو موضوع را ندارد. بلکه در پی نکته دیگری است.
شاید شریعتی به دنبال ماهی سیاه کوچولویی بوده که بخواهد راهی به دریای آزاد بیابد. چگونه؟ یا با جدی گرفتن شاندل و باور به او و یا با جدی نگرفتن شاندل و پرسش دربارۀ او چون شریعتی یک خویشکاری بیشتر برای خود قایل نبوده است: برافروختن شمع. شاندل را باور میکردند همان شمع بود و باور نمی کردند باز به هدف خود میرسید چون میپرسیدند و دیگر به هر چه میشنیدند اعتماد نمیکردند.
اگر همه جا نور و روشنایی بود شمع شریعتی چگونه میتوانست مردمان را منحرف کند؟ اگر نبود و او به اندازۀ شمع (شاندل) نوری برافروحت چرا باید سرزنش شود؟
همین حالا اگر آقای غنینژاد یک نظریه اقتصادی تازه را بخواهد طرح کند و به اقتصاددانی خیالی نسبت دهد ( نه در متنی کلاسیک و علمی که به سبک رئالیسم جادویی در نثری آمیخته با خیال) قابل شماتت است یا باید به نظریه و تبعات آن پرداخت؟
اگر هیچ اقتصاددانی درنیابد که چنین اقتصاددانی وجود خارجی ندارد آقای غنینژاد را باید سرزنش کرد یا ناآگاهی مدعیان را؟ اگر غنی نژاد بخواهد کوس کم سوادی برخی همکاران را به زمین اندازد چه؟
علی شریعتی اگر در 43 سالگی از دنیا نرفته بود چند روز دیگر در دوم آذر 93 ساله میشد و اگر در قید حیات بود شاید به جای آقای عبدالکریمی از خود دفاع میکرد و میگفت من به دنبال ماهییی بودم که نخوابد و به قصه ماهی پیر تا پایان گوش فرادهد که خود باز قصه ماهییی است که راهی به دریا می جسته است.
گیرم آن قصه را نپسندیده قصۀ خود آقای غنینژاد برای ماهیان این روزگار چیست؟ نقب به 50 سال قبل و پیشینان را متهم کردن؟ با این نبش قبر برکات اقتصاد آزاد بر ما نازل خواهد شد؟