بوی نفت در آزمایشگاه‌ها؛ فرمول صعود سعودی‌ها در علم (+نمودار)

داستان آموزش عالی در عربستان سعودی برخلاف کشورهایی مانند ایران، مصر و کشورهای اروپایی چندان قدیمی نیست. نخستین موسسه آموزش عالی این کشور در سال ۱۹۴۹ در مکه شکل گرفت و نخستین دانشگاه عربستان نیز در سال ۱۹۵۷ با تنها ۲۱ دانشجو آغاز به کار کرد. اما امروز دانشگاه‌های این کشور در رتبه‌بندی‌های جهانی در کنار برترین دانشگاه‌های جهان دیده می‌شوند. در سال‌های اخیر تولیدات علمی این کشور رشد قابل توجهی داشته و همکاری‌های پژوهشی بین‌المللی آن‌ها نیز افزایش داشته است.

به گزارش ایسنا، مسیر تغییرات نظام آموزشی و رشد علم و فناوری عربستان در دهه گذشته این پرسش را ایجاد می‌کند که چگونه کشوری که در گذشته تصویر آن بیشتر با منابع نفتی گره خورده بود، امروز به عنوان بازیگر نوظهور عرصه علم و فناوری فعالیت می‌کند؟

به نظر می‌رسد نقطه تغییر مسیر علمی عربستان در سال ۲۰۱۶ باشد. در آن زمان عربستان سعودی با انتشار برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ علم، فناوری و نوآوری را در مسیر توسعه کشور قرار داد و با تکیه بر منابع مالی گسترده حاصل از درآمدهای نفتی، سرمایه‌گذاری در این حوزه‌ها را دنبال کرد. پس از آن برنامه‌های تحقیق، توسعه و نوآوری با تمرکز بر حوزه‌هایی مانند سلامت، انرژی، هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال شکل گرفتند و پیوند دانشگاه، پژوهش با اقتصاد، در دستور کار قرار گرفت.

رشد علمی عربستان را نمی‌توان جدا از رقابت علمی منطقه دید. ایران در سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ دستیابی به جایگاه نخست علم و فناوری منطقه را هدف‌گذاری کرده بود و حالا عربستان با سرمایه‌گذاری گسترده در این حوزه در حال تغییر معادلات علمی منطقه است. به همین دلیل مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی مسیر علم و فناوری این کشور را در یک دهه اخیر بررسی کرده است.

تعداد اسناد علمی عربستان در پایگاه سایمگو از ۲۰ هزار و ۷۶ سند در سال ۲۰۱۵ به ۷۹ هزار و ۹۱۹ سند در سال ۲۰۲۵ رسیده و جایگاه این کشور در رتبه‌بندی‌های علمی نیز در پایگاه سایمگو از رتبه ۳۴ به رتبه ۱۶ ارتقاء یافته است.

این رشد تنها به تعداد مقالات محدود نمانده است. در نظام رتبه‌بندی کیواس نیز عربستان ۵ دانشگاه با رتبه کمتر از ۵۰۰ دارد و برای سال ۲۰۲۷ پیش‌بینی شده است که ۶ دانشگاه عربستان رتبه زیر ۵۰۰ جهانی داشته باشند. در رتبه‌بندی لایدن نیز تعداد دانشگاه‌های عربستان در جمع ۵۰۰ دانشگاه برتر از ۲ دانشگاه در سال ۲۰۱۴ به ۵ دانشگاه در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است.

در رتبه‌بندی تایمز نیز تعداد دانشگاه‌های زیر ۵۰۰ عربستان از یک دانشگاه در سال ۲۰۱۶ به ۷ دانشگاه در سال ۲۰۲۵ و ۹ دانشگاه در سال ۲۰۲۶ رسیده است. عربستان همچنین طی ۱۰ سال گذشته در رتبه‌بندی شانگهای دست‌کم ۴ دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ داشته و این تعداد در سال ۲۰۲۳ به ۷ دانشگاه رسیده است.

موتور اصلی جهش؛ همکاری با جهان

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تحول علمی عربستان، تغییر الگوی تولید علم این کشور از تولید درون‌زا به سوی همکاری‌های بین‌المللی است. سهم همکاری‌های بین‌المللی در تولیدات علمی عربستان از ۳۵.۸۲ درصد در سال ۲۰۰۶ به ۷۷.۱۳ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است؛ به این معنا که تقریباً ۸ مقاله از هر ۱۰ مقاله منتشرشده با نام عربستان، دست‌کم یک نویسنده خارجی دارد. این در حالی است که ۲۰ سال پیش بیش از ۶۴ درصد پژوهش‌های این کشور داخلی و بومی بوده است.

بر اساس داده‌های پایگاه لنز، در فاصله ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، مجموع اسناد علمی عربستان به ۳۴۹ هزار و ۲۱۱ سند رسیده است. مصر با بیش از ۴۳ هزار مقاله، ایالات متحده با حدود ۳۹ هزار مقاله و هند با بیش از ۳۴ هزار مقاله، سه شریک اصلی علمی این کشور در این بازه بوده‌اند.

جهش در تولید مقاله، اما با یک علامت سؤال

البته سهم بالای همکاری‌های بین‌المللی، لزوماً به معنای شکل‌گیری ظرفیت کاملاً بومی نیست و برای ارزیابی جهش علمی عربستان باید نقش پژوهشگران خارجی و شبکه‌های بین‌المللی را نیز در نظر گرفت.

در کنار رشد علمی عربستان، در مورد کیفیت و اصالت بخشی از مقالات این کشور شبهه‌هایی وجود دارد. یک مطالعه در سال ۲۰۲۶ درباره الگوی بازپس‌گیری (ریترکشن) مقالات عربستان در فاصله ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ نشان می‌دهد که سال ۲۰۲۲، اوج بازپس‌گیری مقالات این کشور بوده است. در این سال، بیش از ۸۸ درصد انتشارات بازپس‌گرفته‌شده عربستان حاصل همکاری‌های بین‌المللی بوده‌اند. پاکستان با ۲۶۷ مورد، هند با ۲۵۰ مورد، مصر با ۲۱۶ مورد و چین با ۱۵۱ مورد، بیشترین تعداد مقالات مشترک بازپس‌گرفته‌شده با عربستان را داشته‌اند. ایالات متحده نیز با وجود نرخ نسبتاً پایین بازپس‌گیری مقالات مشترک با عربستان در سال‌های ابتدایی، در ادامه افزایش قابل‌توجهی در این نرخ نشان داده است.

پشت پرده رشد پژوهشگران پراستناد عربستان

در کنار رشد تولیدات علمی و افزایش حضور دانشگاه‌های عربستان در رتبه‌بندی‌های جهانی، شکل دیگری از رشد نیز مورد توجه قرار گرفته است. در سال‌های اخیر، الگوی دیگری نیز در میان برخی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی این کشور دیده شده است. این شیوه استفاده از وابستگی‌های سازمانی دوگانه برای جذب پژوهشگران پراستناد جهان است و با بررسی روند افزایش پژوهشگران پر استناد عربستان قابل مشاهده است.

گزارش «پژوهشگران پراستناد» و تحلیل‌های منتشرشده در مجله نیچر نیز به جابه‌جایی و وابستگی دوگانه پژوهشگران در برخی کشورها، از جمله عربستان اشاره کرده‌اند. بر اساس این گزارش‌ها، بخشی از رشد جایگاه عربستان در تولید مقاله و استناد علمی با سیاست فعال این کشور برای جذب پژوهشگران برجسته بین‌المللی ارتباط داشته است.

مجله ساینس در گزارشی که در سال ۲۰۱۱ منتشر کرد، به شیوه دیگری به این موضوع پرداخت. این گزارش مدعی شد برخی دانشگاه‌های عربستان برای افزایش جایگاه خود در رتبه‌بندی‌های جهانی، به جذب مقالات و درج نام دانشگاه در مقالات پژوهشگران خارجی روی آورده‌اند. در همان گزارش آمده بود که بیش از ۶۰ پژوهشگر عالی‌رتبه از رشته‌های مختلف علمی که در فهرست پژوهشگران پراستناد مؤسسه اطلاعات علمی ISI قرار داشتند، با دانشگاه ملک عبدالعزیز قراردادهای پاره‌وقت امضا کرده بودند. بر اساس ادعای مجله ساینس، در این قراردادها پژوهشگران در ازای دریافت پول، نام این دانشگاه را به عنوان وابستگی دوم خود درج می‌کردند.

ساینس همچنین درباره دانشگاه ملک سعود در ریاض گزارش داد که این دانشگاه، بدون همکاری مستقیم با برخی پژوهشگران، از درج نام دانشگاه در انتشارات پژوهشی خارجی برای بهبود جایگاه خود در رتبه‌بندی‌های جهانی استفاده کرده است. چند سال بعد، گزارش دیگری با عنوان «بازی وابستگی مؤسسات آموزش عالی و تحقیقاتی عربستان سعودی» از سوی SIRIS Academics منتشر شد.

 این گزارش نیز به تغییر وابستگی‌های پژوهشی در دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی عربستان پرداخت و مدعی شد برخی مؤسسات سعودی، پژوهشگران برجسته جهانی را در ازای دریافت پول به تغییر یا افزودن وابستگی پژوهشی خود تشویق کرده‌اند. بر اساس این گزارش، در سال ۲۰۲۲ بیش از ۷۰ درصد پژوهشگران پراستناد مرتبط با مؤسسات سعودی، وابستگی دوم خارجی داشتند. بخش قابل توجهی از این وابستگی‌ها نیز به مؤسسات پژوهشی و دانشگاه‌های اسپانیا مربوط می‌شد.

در همین سال، عربستان ۱۰۹ پژوهشگر را در فهرست پژوهشگران پراستناد کلاریویت داشت. این فهرست حدود ۷۰۰۰ پژوهشگر را دربرمی‌گیرد که مقالات آنها در سطح جهان بیشترین استناد را دریافت کرده‌اند. اما این عدد در سال‌های بعد تغییر کرد. پس از بازنگری کلاریویت در داده‌های این فهرست، تعداد پژوهشگران پراستناد وابسته به مؤسسات سعودی تا پایان سال ۲۰۲۳ به ۷۶ نفر کاهش یافت. در فهرست منتشرشده در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۴ نیز ۲۶ نفر با وابستگی به مؤسسات سعودی باقی ماندند.

این شواهد نشان می‌دهد که پژوهشگران خارجی و وابستگی‌های دوگانه، در رشد علمی عربستان نقش داشته‌اند و این پرسش نیز وجود دارد که چه بخشی از این رشد علمی در داخل عربستان شکل گرفته و چه میزان از آن همچنان به پژوهشگران و شبکه‌های علمی خارج از این کشور وابسته است؟

از سوی دیگر در سال‌های اخیر مشاهده می‌شود که عربستان به سمت مقالات دسترسی آزاد حرکت کرده است. شیوه انتشار به صورت دسترسی آزاد این‌گونه است که نویسندگان مقالات یا موسسات آن‌ها مبالغی را به ناشران بزرگ پرداخت می‌کنند تا مقالاتشان به صورت رایگان در دسترس مخاطبان قرار بگیرد. در نتیجه این اقدام تعداد استنادات آن‌ مقالات بالاتر می‌رود.

به علاوه بررسی شاخص استناد خارجی مقالات در برابر خوداستنادی نیز نشان می‌دهد مقالات عربستان توسط پژوهشگران سایر کشورها نیز مورد ارجاع قرار می‌گیرد. به این معنا که آن‌ها فقط برای خودشان مقاله نمی‌نویسند، بلکه با هر روشی توانسته‌اند در چرخه علم جهانی نیز دیده شوند.

عربستان در یک دهه توانسته تعداد مقالات علمی خود را چند برابر کند، حضور خود را در همکاری‌های بین‌المللی گسترش دهد و جایگاه دانشگاه‌هایش را در رتبه‌بندی‌های جهانی ارتقاء دهد؛ اما همه این‌ها نمی‌تواند پایان مسیر باشد. مهم‌ترین بخش نظام علم و فناوری بعد از این نقطه شروع می‌شود.

تعداد مقاله به تنهایی نشان نمی‌دهد که یک کشور از دانش خود چه چیزی ساخته است. مقاله باید تبدیل به اختراع شود و پژوهش به فناوری و اقتصاد پیوند بخورد و راه خود را به بازار باز کند. این‌که عربستان تا چه حد توانسته در این مسیر حرکت کند و به سمت نوآوری، محصولات های‌تک، حفظ مالکیت فکری و بهبود قوانین برود را در گزارش بعدی بررسی می‌کنیم.

چرا بخش خصوصی ایران به روایت، چهره و صدای تازه‌ای نیاز دارد؟

تماشاخانه

واکاوی ویدئو شی نورانی در تهران / دقیقا چه چیزی در آسمان حرکت می‌کرده است؟

شوک خانوادگی از لوازم‌التحریر گران؛ هزینه یک دانش‌آموز کلاس اولی چقدر است؟

فیلم های دیگر