روز پزشک؛ میراث ماندگار ابن‌سینا و نقش جاودانه امین تارخ در سریال «بوعلی سینا»

عصر ایران؛ فرزانه متین- یکم شهریور، روز پزشک، یادآور نام بزرگ حکیم ابوعلی سینا است؛ دانشمند، فیلسوف و پزشکی که آثار و اندیشه‌هایش قرن‌ها الهام‌بخش جهان علم بوده است.

 کتاب ارزشمند «قانون در طب» او تا سده‌ها در معتبرترین مراکز علمی جهان تدریس می‌شد و نامش همچنان نماد دانش، خرد و انسان‌دوستی است.

در کنار جایگاه علمی ابن‌سینا، مجموعه تلویزیونی «بوعلی سینا» نیز سهم بزرگی در معرفی این شخصیت برجسته به مردم ایران داشت. این سریال تاریخی به نویسندگی و کارگردانی کیهان رهگذر در سال ۱۳۶۴ تولید و در تهران و اصفهان فیلم‌برداری شد و زندگی این فیلسوف و پزشک ایرانی را روایت کرد. بسیاری از مخاطبان آن سال‌ها، ابن‌سینا را نه از میان کتاب‌های تاریخی، بلکه از قاب تلویزیون و با چهره امین تارخ شناختند.

آن سال‌ها، تلویزیون ایران با وجود امکانات محدود، آثاری تولید می‌کرد که بیش از هر چیز بر داستان، محتوا، پژوهش و بازی بازیگران تکیه داشت. سریال‌هایی مانند «بوعلی سینا»، «سربداران» و «هزاردستان» تنها برای سرگرمی ساخته نمی‌شدند؛ بلکه مخاطب را با تاریخ، فرهنگ و هویت ایرانی آشنا می‌کردند. البته نمی‌توان شرایط تولید آن دوره را با امکانات فنی امروز مقایسه کرد. جلوه‌های ویژه، طراحی صحنه، تصویربرداری و امکانات تولید در آن زمان بسیار محدودتر بود، اما همین محدودیت‌ها باعث می‌شد بار اصلی روایت بر دوش فیلمنامه، دیالوگ، کارگردانی و بازی بازیگران قرار بگیرد. در سریال‌های تاریخی آن دوران، شخصیت‌ها معمولاً فرصت بیشتری برای شکل‌گیری داشتند.

قرار نبود صرفاً با چند نمای پرزرق‌وبرق، یک شخصیت تاریخی به مخاطب معرفی شود؛ بلکه رفتار، گفتار، روابط و تصمیم‌های او به تدریج شخصیت را می‌ساخت. بازیگر نیز مجبور بود بخش مهمی از اطلاعات تاریخی را از طریق بازی خود منتقل کند. به همین دلیل، مکث، نگاه، لحن و حتی سکوت بازیگر اهمیت پیدا می‌کرد. در بسیاری از آثار تاریخی امروز، گاهی ظاهر و فضای تاریخی بیش از خود شخصیت‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد، در حالی که در آثاری مانند «بوعلی سینا»، شخصیت و اندیشه در مرکز روایت قرار داشت.

امین تارخ با ایفای نقش ابوعلی سینا، یکی از ماندگارترین بازی‌های تاریخ تلویزیون ایران را خلق کرد. «بوعلی سینا» یکی از تجربه‌های مهم و اولیه تارخ بود و او در این سریال نقش ابن‌سینا را در سه دوره جوانی، میانسالی و پیری بازی کرد.

 این نکته به‌خودی‌خود کار بازیگر را دشوار می‌کرد؛ چرا که او باید تغییر سن را تنها با گریم نشان نمی‌داد، بلکه تغییر شخصیت، رفتار، انرژی و نوع نگاه ابن‌سینا را نیز در طول سال‌های زندگی او به نمایش می‌گذاشت.یکی از ویژگی‌های مهم بازی تارخ، دوری از اغراق بود. او ابن‌سینا را به یک شخصیت اسطوره‌ای و دست‌نیافتنی تبدیل نکرد، بلکه تلاش کرد انسانی را نشان دهد که در کنار نبوغ علمی، کنجکاو، پرتحرک، شوخ‌طبع و گاهی درگیر مسائل و مناسبات زمانه خود است. در تحلیل‌هایی که درباره این نقش نوشته شده، سرعت بیان و چابکی تارخ از جمله ویژگی‌هایی دانسته شده که به نمایش هوش، سرزندگی و فرزی ابن‌سینا کمک کرده است. 

تارخ در این نقش فقط یک دانشمند آرام و متفکر را بازی نمی‌کرد؛ او باید انسانی را نشان می‌داد که مدام در جست‌وجوی دانش و حقیقت است. بنابراین انرژی بازی او در بخش‌هایی از سریال اهمیت زیادی دارد. این انرژی در کنار وقار و تسلطی که بعدها در شخصیت ابن‌سینا شکل می‌گیرد، باعث می‌شود گذر زمان را در شخصیت احساس کنیم. در واقع، تارخ برای نشان دادن پیری ابن‌سینا تنها به تغییر ظاهر اکتفا نمی‌کند؛ نوع حضور او در قاب، ریتم سخن گفتن و میزان آرامش شخصیت نیز تغییر می‌کند.

یکی دیگر از نکات جالب درباره انتخاب امین تارخ این است که کیهان رهگذر معتقد بود چهره او به تصاویر و نقاشی‌های موجود از ابن‌سینا شباهت دارد و همین موضوع یکی از دلایل انتخاب او برای این نقش بود. اما آنچه باعث ماندگاری این انتخاب شد، صرفاً شباهت ظاهری نبود. تارخ توانست تصویری بسازد که برای مخاطب باورپذیر باشد و به همین دلیل، چهره او با تصویر ذهنی بسیاری از ایرانیان از ابن‌سینا پیوند خورد.‌این موضوع را باید در بستر بازیگری آن سال‌ها نیز دید. امین تارخ پیش از «بوعلی سینا» در آثاری مانند «سربداران» و «مرگ یزدگرد» حضور داشت و «بوعلی سینا» چهارمین تجربه تصویری او محسوب می‌شود بنابراین با بازیگری روبه‌رو بودیم که هنوز در ابتدای مسیر طولانی خود قرار داشت، اما توانست یکی از پیچیده‌ترین شخصیت‌های تاریخی را به شکلی ماندگار اجرا کند.

تفاوت سریال‌های تاریخی آن دوران با بسیاری از آثار امروز، فقط در امکانات تولید خلاصه نمی‌شود. آن سریال‌ها معمولاً به شخصیت اجازه می‌دادند نفس بکشد و قصه با حوصله بیشتری پیش برود.

مخاطب فرصت داشت شخصیت‌ها را بشناسد و با آنها همراه شود. دیالوگ‌ها نیز تنها وسیله‌ای برای جلو بردن داستان نبودند؛ بلکه وسیله‌ای برای معرفی جهان فکری شخصیت‌ها محسوب می‌شدند. در «بوعلی سینا»، دانش و فلسفه بخشی از زندگی شخصیت اصلی است و همین موضوع باعث می‌شود سریال از یک بازسازی تاریخی صرف فاصله بگیرد. شاید به همین دلیل است که امروز، با گذشت چند دهه از تولید این مجموعه، محدودیت‌های فنی آن کمتر از چیزی که انتظار داریم به چشم می‌آید. ممکن است کیفیت تصویر یا جلوه‌های فنی با سریال‌های امروز قابل مقایسه نباشد، اما بازی امین تارخ، فیلمنامه و فضای تاریخی اثر همچنان قدرت ارتباط با مخاطب را دارند. «بوعلی سینا» نشان می‌دهد که یک اثر تاریخی برای ماندگار شدن الزاماً به بودجه‌های کلان و امکانات گسترده نیاز ندارد؛ گاهی شناخت درست شخصیت و سپردن آن به بازیگری توانمند می‌تواند اثر را برای سال‌ها زنده نگه دارد.

امروز، با گذشت بیش از چهار دهه از تولید «بوعلی سینا»، این مجموعه همچنان ارزش تماشا دارد؛ زیرا فراتر از یک سریال تاریخی، روایتی از عشق به دانش، حقیقت‌جویی و هویت ایرانی است. یاد حکیم ابوعلی سینا و هنرنمایی جاودانه زنده‌یاد امین تارخ، هر دو بخشی از میراث فرهنگی و هنری ایران هستند؛ میراثی که نسل‌های مختلف را به علم، فرهنگ و تاریخ این سرزمین پیوند می‌دهد.

*****

عصر ایران: این نکته را هم می توان افزود که به خاطر تقارن درگذشت امین تارخ با ماجرای مهسا و اتفاقات پس از آن چنان که شایسته امین تارخ بود از او یاد نشد و جا دارد در چهارمین سال گرد حق او ادا شود و اگر نه در واپسین روزهای شهریور که در همین آغازین روز و به مناسبت روز پزشک و یادداشت حاضر را از این منظر هم می توان دید.

دو مهارت ساده که می‌تواند جان فرد در حال خفگی را نجات دهد

بیشتر بخوانید:

ساخت فیلمی درباره جوانی ابن‌سینا در تاجیکستان

از پزشک پولدار تا پزشک روزمزد/ وقتی «رابطه پزشک و بیمار» زیر فشار اقتصادی می‌شکند

تماشاخانه

بفرمایید جنوب ؛ پیاده‌روی در حمام داغ و تخم‌مرغ با طعم آسفالت

یک جرعه آب برای هدهد؛ یک گودال مرگ برای کل و بزها / دو تصویر از یک ماجرا

فیلم های دیگر