چرا برخی افراد مثل آهنربا پشه‌ها را به خود جذب می‌کنند؟

احتمالاً برای شما هم پیش آمده است که در یک جمع، فقط یک یا دو نفر مدام از نیش پشه‌ها شکایت کنند، درحالی‌که بقیه تقریباً هیچ گزشی را تجربه نکنند. این تفاوت تصادفی نیست. پژوهش‌های سال‌های اخیر نشان داده‌اند پشه‌ها انسان‌ها را به‌طور اتفاقی انتخاب نمی‌کنند، بلکه با استفاده از مجموعه‌ای از سرنخ‌های زیستی، از بوی پوست و بازدم گرفته تا دمای بدن و حتی رنگ لباس، مناسب‌ترین میزبان را پیدا می‌کنند.

به گزارش زومیت، دانشمندان می‌گویند عامل واحدی مسئول این تفاوت نیست. در عوض، ترکیبی از ویژگی‌های ژنتیکی، شیمی بدن، میکروبیوم پوست و شرایط فیزیولوژیک تعیین می‌کند که فرد تا چه اندازه برای پشه‌ها جذاب باشد. برخی برآوردها نشان می‌دهد حدود ۲۰ درصد افراد به‌طور مداوم بیش از دیگران هدف نیش پشه‌ها قرار می‌گیرند.

پشه‌ها چگونه انسان را پیدا می‌کنند؟

فقط پشه‌های ماده از خون انسان تغذیه می‌کنند، زیرا برای تولید تخم به پروتئین موجود در خون نیاز دارند. آن‌ها برای یافتن قربانی، از چندین حس به‌طور هم‌زمان استفاده می‌کنند.

در فاصله‌های دور، مهم‌ترین نشانه برای پشه‌ها دی‌اکسیدکربنی است که هنگام بازدم آزاد می‌کنیم. این گاز مانند چراغ راهنما عمل می‌کند و رفتار جست‌وجوی میزبان را در پشه فعال می‌سازد. به همین دلیل، بزرگسالان معمولاً بیش از کودکان نیش می‌خورند، زیرا دی‌اکسیدکربن بیشتری تولید می‌کنند.

وقتی پشه نزدیک‌تر می‌شود، نقش بوی بدن، گرمای پوست، رطوبت، تعریق و در نهایت حتی رنگی که پوشیده‌ایم پررنگ‌تر می‌شود. در واقع، انتخاب نهایی قربانی نتیجه ترکیب همه این سیگنال‌ها است.

بوی پوست؛ مهم‌ترین عامل جذب پشه‌ها

در سال‌های اخیر، پژوهشگران به این نتیجه رسیده‌اند که مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده جذابیت افراد برای پشه‌ها، بوی منحصربه‌فرد پوست آن‌ها است.

هر انسان صدها ترکیب آلی فرار از سطح پوست خود آزاد می‌کند. این ترکیبات از تجزیه چربی‌ها، اسیدهای چرب، پروتئین‌ها و مواد موجود در عرق به‌وسیله باکتری‌های ساکن پوست ایجاد می‌شوند. پشه‌ها توانایی فوق‌العاده‌ای در تشخیص این بوها دارند و می‌توانند تفاوت میان افراد مختلف را به‌خوبی تشخیص دهند.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این زمینه، پژوهشی بود که چند سال پیش روی ۶۴ داوطلب انجام شد. پژوهشگران از شرکت‌کنندگان خواستند چند ساعت آستین‌های نایلونی مخصوصی را روی دست خود بپوشند تا بوی طبیعی پوست در آن‌ها جمع شود. سپس پشه‌های ماده میان نمونه‌های مختلف حق انتخاب داشتند.

نتیجه شگفت‌انگیز بود. بعضی افراد تا بیش از ۱۰۰ برابر بیشتر از دیگران برای پشه‌ها جذاب بودند و این تفاوت حتی پس از گذشت چند ماه نیز تقریباً بدون تغییر باقی ماند.

افرادی که مقدار بیشتری از اسیدهای کربوکسیلیک روی پوست خود تولید می‌کنند، بسیار بیشتر مورد توجه پشه‌ها قرار می‌گیرند

بررسی ترکیبات شیمیایی پوست نشان داد افرادی که مقدار بیشتری از اسیدهای کربوکسیلیک روی پوست خود تولید می‌کنند، بسیار بیشتر مورد توجه پشه‌ها قرار می‌گیرند. این اسیدها بخشی طبیعی از چربی محافظ پوست هستند و به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین امضاهای شیمیایی انسان برای پشه‌ها محسوب می‌شوند.

گفتنی است گرمای بدن یکی دیگر از سرنخ‌های مهمی است که پشه‌ها برای پیدا کردن میزبان از آن استفاده می‌کنند. پس از آنکه پشه با کمک دی‌اکسیدکربن و بوی بدن به انسان نزدیک شد، اختلاف دمای بدن با محیط به آن کمک می‌کند تا محل مناسب برای فرود و نیش زدن را پیدا کند.

باکتری‌های پوست هم نقش مهمی دارند

پوست انسان محل زندگی میلیاردها باکتری است. این میکروارگانیسم‌ها هنگام تجزیه مواد موجود در عرق و چربی پوست، ترکیبات بوداری تولید می‌کنند که برای پشه‌ها اهمیت زیادی دارد.

بررسی‌ها نشان داده است افرادی که تنوع باکتریایی بیشتری روی پوست خود دارند، معمولاً کمتر برای پشه‌ها جذاب هستند. در مقابل، فراوانی زیاد چند گونه خاص از باکتری‌ها می‌تواند تولید بوهایی را افزایش دهد که پشه‌ها آن‌ها را راحت‌تر تشخیص می‌دهند. به همین دلیل است که بخش‌هایی مانند مچ پا و کف پا که تراکم باکتری‌های تولیدکننده بو در آن‌ها بیشتر است، اغلب بیش از سایر قسمت‌های بدن نیش می‌خورند.

آیا گروه خونی واقعاً اهمیت دارد؟

یکی از قدیمی‌ترین باورها این است که پشه‌ها افراد دارای گروه خونی O را بیشتر دوست دارند. برخی مطالعات آزمایشگاهی واقعاً چنین نتیجه‌ای را نشان داده‌اند. در این آزمایش‌ها، پشه‌ها تقریباً دو برابر بیشتر به افراد دارای گروه خونی O نسبت به گروه A جذب شدند و گروه B نیز در جایگاهی میان این دو قرار گرفت.

بااین‌حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که گروه خونی تنها یکی از عوامل متعدد است و تأثیر آن احتمالاً بسیار کمتر از بوی پوست، ترکیبات شیمیایی بدن یا میزان تولید دی‌اکسیدکربن است. بنابراین داشتن گروه خونی O به‌تنهایی به این معنا نیست که حتماً بیش از دیگران نیش خواهید خورد.

چرا ورزش کردن احتمال نیش خوردن را افزایش می‌دهد؟

پس از فعالیت بدنی، بدن دی‌اکسیدکربن بیشتری تولید می‌کند، دمای پوست بالا می‌رود و مقدار بیشتری عرق ترشح می‌شود. عرق نیز حاوی موادی مانند اسید لاکتیک و آمونیاک است که پشه‌ها نسبت به آن‌ها حساس هستند. به همین دلیل، هنگام ورزش یا بلافاصله پس از آن، احتمال جذب پشه‌ها افزایش پیدا می‌کند.

چرا زنان باردار بیشتر هدف قرار می‌گیرند؟

مطالعات نشان داده‌اند که زنان باردار، به‌ویژه در برابر برخی گونه‌های ناقل مالاریا، تقریباً دو برابر بیشتر از سایر زنان نیش می‌خورند. بارداری باعث افزایش سوخت‌وساز بدن، تولید گرمای بیشتر و افزایش حجم تنفس می‌شود. در نتیجه، زنان باردار هم دی‌اکسیدکربن بیشتری بازدم می‌کنند و هم دمای بدنشان اندکی بالاتر است؛ دو عاملی که پشه‌ها به‌خوبی آن‌ها را تشخیص می‌دهند.

آیا رنگ لباس هم مهم است؟

شاید عجیب به نظر برسد، اما پژوهش‌ها نشان داده‌اند که برخی گونه‌های پشه از بینایی نیز برای یافتن میزبان استفاده می‌کنند. پس از اینکه پشه با کمک بوی بدن و دی‌اکسیدکربن به انسان نزدیک شد، رنگ لباس می‌تواند در انتخاب نهایی نقش داشته باشد. رنگ‌هایی مانند مشکی، قرمز، نارنجی و فیروزه‌ای بیشتر توجه پشه‌ها را جلب می‌کنند، درحالی‌که رنگ‌های سفید، سبز، آبی و بنفش جذابیت کمتری دارند.

آیا نوشیدن الکل تأثیر دارد؟

در میان عوامل مرتبط با رژیم غذایی، نوشیدن الکل تنها موردی است که تاکنون شواهد علمی نسبتاً محکمی درباره آن به دست آمده است. پژوهشی در سال ۲۰۰۲ منتشر شد، حاکی از آن بود که نوشیدن فقط ۳۵۰ میلی‌لیتر آبجو می‌تواند تعداد دفعات فرود آمدن پشه‌ها روی بدن افراد را به‌طور معناداری افزایش دهد. نکته جالب این بود که این افزایش با تغییر دمای پوست، میزان تعریق یا غلظت اتانول موجود در عرق توضیح داده نمی‌شد و بنابراین پژوهشگران نتیجه گرفتند که احتمالاً تغییرات پیچیده‌تری در فیزیولوژی یا بوی بدن پس از مصرف الکل، عامل این پدیده است.

مرورهای علمی جدید نیز این یافته را تأیید می‌کنند، اما تأکید دارند که سازوکار دقیق آن هنوز مشخص نیست. یکی از فرضیه‌ها این است که مصرف الکل ترکیب مواد فرار آلی (VOCs) آزادشده از پوست و بازدم را تغییر می‌دهد و همین تغییرات شیمیایی باعث می‌شود فرد برای پشه‌ها قابل‌تشخیص‌تر یا جذاب‌تر شود. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست کدام ترکیبات مسئول این اثر هستند و چرا این تغییرات در برخی افراد شدیدتر از دیگران رخ می‌دهد.

آیا ژنتیک تعیین می‌کند چقدر برای پشه‌ها جذاب باشیم؟

پاسخ تا حد زیادی مثبت است. مطالعات روی دوقلوها نشان داده است که دوقلوهای همسان تقریباً به یک اندازه پشه جذب می‌کنند، درحالی‌که این شباهت در دوقلوهای غیرهمسان بسیار کمتر است. این یافته نشان می‌دهد بخش مهمی از بوی بدن و ترکیبات شیمیایی پوست که پشه‌ها تشخیص می‌دهند، منشأ ژنتیکی دارد.

به همین دلیل، پژوهشگران معتقدند میزان جذابیت هر فرد برای پشه‌ها در طول زندگی نسبتاً ثابت باقی می‌ماند و تغییر رژیم غذایی یا عادت‌های بهداشتی معمولاً تأثیر چشمگیری بر آن ندارد.

شاید بیشتر نیش نخورید؛ فقط واکنش شدیدتری نشان می‌دهید

نکته جالب این است که همه افراد واکنش یکسانی به نیش پشه ندارند. برخی افراد پس از گزش، فقط یک نقطه قرمز کوچک روی پوست خود می‌بینند، اما در برخی دیگر، تورم و خارش شدید ایجاد می‌شود و همین باعث می‌شود تصور کنند بیش از دیگران نیش خورده‌اند. مطالعات ژنتیکی نشان داده‌اند تفاوت در عملکرد سیستم ایمنی و ژن‌های مرتبط با آلرژی می‌تواند شدت واکنش بدن به نیش پشه را تعیین کند.

چگونه احتمال نیش خوردن را کاهش دهیم؟

اگرچه ویژگی‌هایی مانند ژنتیک، ترکیب شیمیایی پوست یا میزان تولید دی‌اکسیدکربن را نمی‌توان به‌راحتی تغییر داد، راهکارهای مؤثری برای کاهش احتمال نیش پشه وجود دارد.

مهم‌ترین توصیه متخصصان استفاده از مواد دافع حشرات تأییدشده است. فرآورده‌های حاوی DEET، پیکاریدین (Picaridin یا Icaridin)، روغن اکالیپتوس لیمویی یا PMD و IR3535 از مؤثرترین گزینه‌ها به شمار می‌روند و در صورت استفاده صحیح، می‌توانند برای چند ساعت از گزش جلوگیری کنند. البته مدت اثر این مواد به غلظت آن‌ها، میزان تعریق و شرایط محیطی بستگی دارد؛ بنابراین در صورت شنا، تعریق زیاد یا گذشت چند ساعت، باید دوباره استفاده شوند.

پوشیدن لباس‌های آستین‌بلند و شلوار بلند، به‌ویژه هنگام غروب و شب که بسیاری از گونه‌های پشه فعال‌تر هستند، همچنان یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین راه‌های پیشگیری است. لباس‌های رنگ روشن نیز معمولاً کمتر از رنگ‌های تیره، قرمز یا نارنجی توجه برخی گونه‌های پشه را جلب می‌کنند.

در مناطقی که بیماری‌هایی مانند مالاریا یا تب دنگی شایع است، استفاده از لباس‌های آغشته به حشره‌کش پرمترین و خوابیدن زیر پشه‌بندهای آغشته به این ماده، خطر گزش و انتقال بیماری را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.

رنگ‌هایی مانند مشکی، قرمز، نارنجی و فیروزه‌ای بیشتر توجه پشه‌ها را جلب می‌کنند

از آنجا که پشه‌ها برای تولیدمثل به آب‌های راکد نیاز دارند، حذف محل‌های تجمع آب در اطراف خانه نیز اهمیت زیادی دارد. تخلیه آب گلدان‌ها، سطل‌ها، لاستیک‌های کهنه، ناودان‌های مسدود و هر ظرفی که بتواند آب باران را در خود نگه دارد، می‌تواند جمعیت پشه‌ها را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

در سال‌های اخیر، پژوهشگران همچنین در حال توسعه نسل جدیدی از روش‌های پیشگیری هستند. یکی از امیدوارکننده‌ترین ایده‌ها، تغییر میکروبیوم پوست با استفاده از باکتری‌های مفید یا مهندسی‌شده است تا ترکیبات شیمیایی جاذب پشه تجزیه شوند یا مواد دافع به‌طور مداوم روی پوست تولید شوند. گروه‌های تحقیقاتی دیگری نیز روی ساخت ترکیباتی کار می‌کنند که گیرنده‌های بویایی یا حسگرهای تشخیص گرمای بدن در پشه‌ها را مختل می‌کنند.

اگر این فناوری‌ها به مرحله استفاده عمومی برسند، ممکن است در آینده بتوان با یک فرآورده پوستی یا تغییر پایدار میکروبیوم پوست، برای هفته‌ها یا حتی ماه‌ها از گزش پشه‌ها در امان ماند.

علی نصیریان: علاقه‌ام به نمایش و بازیگری در دوران کودکی شکل گرفت

بیشتر بخوانید:

کشف روشی برای دور کردن پشه‌های ناقل از انسان

تماشاخانه

خجو؛ زنی میان دو دریا، دور از خانه / روایت یک زن صیاد از جنگ جنوب : «این دریا با آن دریا فرق دارد»

بحران لکه‌های نفتی در قشم / چطور به ساحل ایران آمده‌اند؟ بوی بد و محیط زیست در خطر

فیلم های دیگر