تالاب تشنه/ گزارشی از دلایل آتش‌سوزی‌های هورالعظیم

آتشی که امسال دوباره به جان هورالعظیم افتاده، تاکنون ۷۴۹ هکتار را سوزانده و خاکستر کرده است. آتش‌سوزی‌ها از اوایل تابستان شروع شد و حالا با تداوم موج دماهای بالای ۵۰ درجه در خوزستان، ادامه یافته است. آخرین آن‌ها ۶مرداد بود که حدود سه روز طول کشید و دود سیاه از میان نیزارهای هور در منطقه مرزی، تا کیلومترها آن‌سوتر دیده می‌شد.

به گزارش اعتماد، هشدارها نسبت به خشک شدن هورالعظیم از اوایل امسال مطرح شد اما با بی‌توجهی تصمیم‌گیران حالا رنگ واقعیت گرفته و براساس آخرین برآوردها حدود ۷۰درصد از هورالعظیم خشک شده است. گزارش‌ها در روزهای اخیر از مرگ و میر ماهی‌ها و فشار بر هزاران گاومیش حاشیه هور حکایت دارد. این‌بار اما شرکت نفت نیست که مانع آبگیری تالاب شده، بلکه انگشت اتهام به سمت شالیزارهای وسیع در بالادست هورالعظیم است که همه سهم آب هور را بلعیده‌اند.

«احمدرضا لاهیجان‌زاده» معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست در پی آتش‌سوزی اخیر در هورالعظیم وسعت شالیزارهای حوزه کرخه را امسال، ۳۰ تا ۳۵ هزار هکتار اعلام کرده و گفته است: «این میزان متناسب با آورد رودخانه کرخه (منبع تغذیه تالاب در ایران) نیست و هرچه این قبیل فعالیت‌ها را انجام دهیم عملا از حقابه هور حذف کرده و شرایط را برای آتش‌سوزی و مشکلات بعدی فراهم کردیم. بنابراین مدیریت آب خصوصا در بخش کشاورزی و تامین حقابه تالاب باید صورت گیرد.»

به گفته او: «این آتش‌سوزی‌ها دلایل مختلفی داشته که بخشی از آن عمدی و برای رشد نی‌های سبز ازسوی برخی دامداران بوده و بخشی مربوط به گرمای منطقه است، اماعدم تامین حقابه، زمینه‌ساز آتش‌سوزی بوده و زمانی که آب موردنیاز تالاب تامین نشود شرایط برای آتش‌سوزی مهیا می‌شود.» 

ممنوعیت صوری برای شلتوک

تالاب مرزی هورالعظیم با بیش از ۳۰۰ هزار هکتار در جنوب غرب کشور، آخرین بازمانده تالاب‌های بین‌النهرین است که یک‌سوم آن با مساحت ۱۲۷ هزار هکتار در ایران و دوسومش در عراق واقع شده است. وسعت شالیزارهای بالادست هورالعظیم درحالی به ۳۵ هزار هکتار، که حدود هفت برابر پارسال است، رسیده که شورای کشاورزی خوزستان و شورای سازگاری با کم‌آبی استان، اردیبهشت امسال، شلتوک‌کاری در حوزه رودخانه کرخه را ممنوع اعلام کرده بود، اما اراده‌ای برای اجرای مصوبات نبود. براساس مصوبه شورای کشاورزی خوزستان مقرر شده بود ۳۲ هزار هکتار کشت تابستانه محصولات کم‌آب‌بر شامل ذرت دانه‌ای، حبوبات، صیفی‌جات، سورگم، کنجد و کشت‌های دایم (نخلستان، یونجه و باغات) در حوزه کرخه انجام شود.

برای نظارت بر الگوی کشت و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز کشاورزان از رودخانه کرخه در شهرستان‌های شوش، کرخه، حمیدیه، سوسنگرد و هویزه قرارگاه‌های شهرستانی با ریاست فرمانداران تشکیل شد. این قرارگاه‌ها اما نتوانستند به تعهدات خود عمل کنند و درنهایت با روند افزایشی کشت شلتوک، شورای کشاورزی ناچار به بازنگری در الگوی کشت این حوزه شد، چنان‌که «جواد سلطان‌کاظمی» رییس سازمان جهاد کشاورزی خوزستان ۳۰ تیر در حاشیه نشست شورای کشاورزی استان در گفت‌وگو با ایرنا از بازنگری در الگوی کشت تابستانه در حوضه کرخه خبر داد.

این درحالی است که ۲۷ تیر «سید مهران علم‌الهدایی» معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری خوزستان در جلسه کارگروه سازگاری با کم‌آبی استان، با اشاره به ضرورت تامین نیاز آبی حوزه رودخانه کرخه ازجمله حقابه تالاب هورالعظیم، دام‌های سنگین و استمرار اجرای الگوی کشت مصوب محصولات کم‌آب‌بر، گفته است: «براساس گزارش‌های ارایه‌شده، با وجود ممنوعیت کشت شلتوک در این حوزه به دلیل محدودیت منابع آبی، بخشی از اراضی به این محصول اختصاص یافته است.»

رودخانه کرخه از شش شهرستان عبور می‌کند و شبکه انتقال و توزیع آب آن گسترده و بیش از ۱۳۰۰ کیلومتر طول دارد که مدیریت آن را دشوار می‌کند. هورالعظیم در انتهای رودخانه کرخه قرار دارد. تصاویر هوایی از مزارع حاشیه کرخه به ویژه در شهرستان دشت‌آزادگان که در مجاورت هورالعظیم قرار دارد، شالیزارهای وسیعی را نشان می‌دهد که زیر آب رفته‌اند؛ همان آبی که قرار بود هورالعظیم تشنه را سیراب کند.

برنج جزو محصولات پرآب‌بر است و به گفته کارشناسان نیاز آبی این شالیزارها معادل آب مصرفی ۲۴۸ هزار هکتار مزرعه کشت پاییزه در حوزه کرخه است. ازسوی دیگر افزایش بی‌رویه شلتوک‌کاری در این منطقه باعث شده سایر مزارعی که براساس الگوی کشت عمل کرده‌اند هم آبی دریافت نکنند و اعتراضات آن‌ها هم بالا بگیرد.

علی شهبازی معاون سازمان آب و برق خوزستان همچنین ۳۰ تیر در نشست شورای کشاورزی استان خوزستان نسبت به پیامدهای گسترش شلتوک‌کاری در حوزه کرخه هشدار داده است: «افزایش برداشت آب برای کشت برنج، تامین حقابه هورالعظیم را با چالش جدی مواجه کرده و مدیریت منابع آب این حوزه را ناگزیر به اجرای برنامه‌های سختگیرانه، نوبت‌بندی و بازنگری در الگوی تخصیص آب کرده است.»

به گفته او، «برداشت گسترده آب برای شلتوک‌کاری موجب شده حتی در زمان رهاسازی موجی آب از سد کرخه نیز جریان کافی به انتهای شبکه و تالاب نرسد، زیرا بخش قابل‌توجهی از آب توسط پمپ‌های فعال در اراضی برنج برداشت می‌شود.» 

حقابه‌ای که به هور نرسید

«موسی مدحجی» رییس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های خوزستان می‌گوید: «تابستان امسال دو مورد حریق در هورالعظیم رخ داده، درتیر ۱۳۴ هکتار و مرداد ۶۱۵ هکتار دچار آتش‌سوزی شده است، اما باتوجه به شرایط آبی و کشت‌های پرمصرف، تا اوایل پاییز و آبان‌ماه که بارندگی‌ها دوباره شروع می‌شود، نگرانی از وقوع مجدد آتش‌سوزی وجود دارد.»

او به تنش آبی شدید در حوزه کرخه و تالاب هورالعظیم اشاره می‌کند: «ما درخواست رهاسازی آب از سد کرخه می‌کنیم، سازمان آب و برق خوزستان هم موافقت می‌کند ولی مساله این است که از این آب چیزی به تالاب نمی‌رسد و همه آن را زمین‌های کشاورزی به خصوص مزارع شلتوک در شهرستان‌های بالادست هور برداشت می‌کنند. چند نوبت آب به صورت موجی رهاسازی شده ولی تنها در یک نوبت آن‌هم بسیار کم به تالاب رسید. بنابراین تنها رهاسازی آب مشکل را حل نمی‌کند و باید همزمان مدیریت منابع آب، توقف کشت شلتوک و کنترل موتورپمپ‌های مسیر هم انجام شود که مستلزم ورود شورای تامین و فرمانداران است، چراکه وزارت نیرو می‌گوید که مسوول نظارت بر برداشت آب در مسیر رودخانه نیست.»

مدحجی سطح آب‌دار یا مرطوب هورالعظیم را حدود ۳۸درصد عنوان می‌کند و می‌گوید: «بررسی‌ها کاهش تدریجی مساحت تالاب را از خرداد تاکنون نشان می‌دهد که مشخص می‌کند ورودی آب کاهش یافته و تبخیر هم افزایش داشته است. ادامه این وضعیت و توسعه کشت شلتوک، تالاب را خشک‌تر و وسعت بخش آبی را کمتر هم می‌کند. گزارش رسمی از تلفات ماهی در هور نداشتیم اما با توجه به تبخیر آب و قطع حقابه احتمال تلفات وجود دارد. این درحالی است که اخیرا ۲.۲ میلیون بچه ماهی هم در هورالعظیم رهاسازی شده که نگران تلف شدن آن‌ها هستیم.»

او درباره گزارش‌ها از شلتوک‌کاری در بستر هورالعظیم نیز توضیح می‌دهد: «بخش‌هایی از اراضی کشاورزی در بستر تالاب جزو مستثنیات هستند. در سال‌های گذشته علیه آن‌ها پرونده قضایی تشکیل دادیم ولی نتیجه نگرفتیم و گفتند سند مالکیت دارند و این مالکیت در نقشه‌های کاداستر تثبیت شده. آب کشاورزی این اراضی را از انهار منتهی به تالاب برداشت می‌کنند. برای مابقی اراضی بستر، با سازمان آب و برق و جهاد کشاورزی مکاتبه کردیم که مجاز نیستند برای کشاورزی قرارداد منعقد کنند.» 

آتش در خانه گاومیش‌ها و فلامینگوها

بیش از ۴۰ هزار راس گاومیش در جنوب کرخه زیست می‌کنند. همچنین هورالعظیم، یکی از مهم‌ترین توقفگاه‌های پرندگان مهاجر است و در سال‌های اخیر بیشترین جمعیت و تنوع پرندگان را در خوزستان داشته. با این حال با آغاز استخراج نفت از این تالاب، روند خشکاندن هور که با آبگیری سد کرخه شروع شده بود، تشدید شد، به‌طوری‌که در سال‌های اخیر بیش از نیمی از هور، تبدیل به بیابانی خشک و یکی از کانون‌های گرد و غبار شده که با خودسوزی‌های پی‌درپی مواجه است. پارسال بخش عراقی هورالعظیم به دلیل تامین نشدن حقابه از رودخانه دجله دچار آتش‌سوزی‌های مستمر شده بود که هشت ماه (از اسفند ۱۴۰۳ تا آبان ۱۴۰۴) طول کشید.

حالا امسال که وضعیت بخش عراقی تالاب بهتر آب‌دار است، در بخش ایرانی تالاب، روند خشکی و حریق بیشتر شده است. در ماه‌های اخیر با قطع شدن جریان آب به انهار ورودی هور، مخزن یک و ۲ تالاب کاهش سطح داشته ولی مخزن ۳ و ۴ و ۵ خشک شده که زیستگاه جمعیت بالای فلامینگو و پلیکان در این فصل است.

رییس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های خوزستان می‌گوید: «حیات هورالعظیم به آب وابسته است. این تالاب به عنوان مخزن ژنتیکی گونه‌های مهم و نادر در جهان و خاورمیانه است، بنابراین قطع حقابه یاعدم تامین نیاز زیست‌محیطی تالاب اثرات بسیار نامطلوبی به دنبال خواهد داشت؛ از کاهش اکسیژن آب و تلفات آبزیان و پرندگان تا اثر بر گونه‌های وابسته به آب مثل شنگ که گونه مهم و ارزشمند و نادر و در خطر انقراض است که فقط در منطقه بین‌النهرین زیست می‌کند. گونه لاک‌پشت‌فراتی هم همین‌طور.

پرندگان کنارآبزی که در آب با عمق کم زندگی می‌کنند و نمی‌توانند لانه‌شان را جابه‌جا کنند هم با خطر مواجه می‌شوند ازجمله گونه‌های فلامینگو و پلیکان. براساس آخرین سرشماری در زمستان گذشته ۵۴۰ فرد فلامینگو در دو کلونی در این محدوده زندگی می‌کنند و حدود ۳۰۰ فرد پلیکان هم در تابستان در تالاب ماندند و مهاجرت نکردند که با خشک شدن، این محدوده کم و کمتر می‌شود. علاوه بر این گاومیش‌ها و آبزیان هم تحت فشار این بی‌آبی هستند.» 

هور تشنه

براساس مطالعات نیاز آبی هورالعظیم، در شرایط خشکسالی ۱.۳ میلیارد مترمکعب، در شرایط نرمال ۱.۶ میلیارد مترمکعب و در شرایط‌تر سالی ۱.۸ میلیارد مترمکعب حقابه برای این تالاب تعیین و به وزارت نیرو ابلاغ شده است. ماده ۳ آیین‌نامه نحوه حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور، نحوه تخصیص حقابه محیط‌زیستی تالاب‌ها را پس از تامین آب شرب دانسته که نسبت به سایر مصارف دارای اولویت است، اما این قانون در خوزستان اجرایی نشده.

مدحجی ازعدم تامین حقابه هورالعظیم انتقاد می‌کند: «در شش‌ماهه نخست سال آبی (مهر تا اسفند) ۳۷۰ میلیون مترمکعب آب به هورالعظیم رسید که تنها ۳۴درصد از حقابه است و نیمه دوم را هنوز آمار دقیقی نداریم ولی برخی آمارها از ابتدای سال آبی، ورود ۸۱۵ میلیون مترمکعب را برآورد کرده است. مشکلی که با وزارت نیرو داریم این است که حقابه مصوب و ابلاغ شده هورالعظیم را قبول ندارد و می‌گوید طبق مدل‌های خودشان حقابه این تالاب ۷۲۶ میلیون مترمکعب است و مازاد برآن به هور داده شده است.

این درحالی است که شرایط فعلی تالاب ثابت می‌کند که محاسبات آن‌ها اشتباه است و با ماهیت و مساحت فعلی تالاب همخوانی ندارد. به این معنی که اگر عدد وزارت نیرو صحیح بود باید هورالعظیم اکنون آب‌دار باشد. مطالعات نیاز آبی تالاب و تصاویر ماهواره‌ای از خشکی و مساحت و تبخیر، حرف ما را ثابت می‌کند. از سوی دیگر وزارت نیرو اکنون اعتراف کرده که حقابه تالاب تامین نشده است.»

او ادامه می‌دهد: «ماعدم تامین حقابه هورالعظیم را به سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت نیرو و معاون حقوقی ریاست‌جمهوری اعلام کردیم که آخرین‌بار در مکاتبات از اسفند و فروردین‌ماه بود. در سال‌هایی که تنش آبی باشد به سازمان بازرسی کل کشور هم گزارش می‌کنیم ولی اعلام آمار و پایش حقابه جزو وظایف وزارت نیروست که نه گزارش‌های ما را قبول دارد و نه حقابه مصوب شده را. از طرفی آمارهایشان نیز شفاف و دقیق شده نیست.» 

امکان تامین حقابه هور

«مهدی قمشی» استاد دانشکده علوم آب دانشگاه شهید چمران اهواز مسوول گروه مطالعاتی تعیین نیازآبی تالاب‌های خوزستان ازجمله هورالعظیم بوده است.

او در گفت‌وگویی، تامین نشدن حقابه هورالعظیم را تایید می‌کند و می‌گوید: «امسال باتوجه به حجم منابع آب در ابتدا تصمیم گرفته بودند که کشت شلتوک در حوزه کرخه تقریبا صفر باشد اما نتوانستند این را اجرایی کنند و اکنون حدود ۳۰ هزار هکتار شلتوک در این حوزه کشت شده است. وقتی مدیریت کشاورزی و الگوی کشت ضعیف باشد شاهد همین وضعیت خواهیم بود که خارج از الگوی کشت شلتوک‌کاری بشود و با فشار و زور بخواهند کار را پیش ببرند. سازمان آب و برق براساس پیش‌بینی و هماهنگی با جهادکشاورزی، آب را رهاسازی کرده ولی به خاطر انحراف از الگوی کشت آبی به انتهای حوزه و هورالعظیم نمی‌رسید.»

به گفته قمشی، «اکنون بعد از مدتی که ورودی به تالاب قطع شده بود، آب با دبی ۱۲-۱۰ مترمکعب برثانیه به هورالعظیم رسیده که البته بسیار کمتر از حقابه است و با توجه به مطالعات نیاز آبی تالاب در فصل تابستان در سال‌های نرمال باید ۲۶ مترمکعب برثانیه ورودی داشته باشد. این مطالعات در سال ۹۸ انجام شده و طبق گزارشی که دادند ازسوی هیات دولت به وزارت نیرو و سازمان آب و برق خوزستان ابلاغ شده. به این معنی که لازم‌الاجراست و نمی‌توانند از اجرای آن شانه خالی کنند. بنابراین اگر آن را قبول ندارند تنها می‌توانند درخواست بازنگری در مطالعات یا انجام مطالعات جدید داشته باشند.»

او ادامه می‌دهد: «یکی از اشتباهات سازمان آب و برق خوزستان که قبلا هم تذکر دادیم این است که تصور می‌کنند اگر در یکی، دو ماه حقابه هورالعظیم را بدهند، می‌توانند ورودی آب را در ماه‌های بعد قطع کنند. در صورتی که تالاب محیط زنده است و آب باید همیشه به سمت تالاب جاری باشد به خصوص در تابستان که نیاز آبی بیشتر است تا هم اکسیژن محلول تامین و هم دمای آب تعدیل شود.»

قمشی معتقد است: «باتوجه به شرایط فعالی می‌توانند در دو ماه آینده رهاسازی از سد کرخه را بیشتر کنند تا آب بیشتری به تالاب برسد، چراکه به‌نظر می‌رسد کشت شلتوک به انت‌ها رسیده و بیشتر از این مقدار نشود. ازسوی دیگر، امسال وضعیت منابع حوزه کرخه خوب است. باتوجه به رهاسازی آب برای تولید برق از سد سیمره (در بالادست کرخه در ایلام) ورودی به سد کرخه اکنون به ۳۶۰ مترمکعب برثانیه رسیده. از سد دز نیز حدود ۱۰۰ مترمکعب برثانیه آب به حوزه کرخه در حال انتقال است.

در حال حاضر حجم مفید سد کرخه ۱.۲۵ میلیارد مترمکعب است. علاوه بر این پیش‌بینی اقلیمی در فصل آینده بارش‌های زودهنگام را گزارش داده، بنابراین به‌نظر می‌آید اکنون ظرفیت برای رهاسازی بیشتر آب با ریسک کمتری وجود دارد و اگر از الان به بعد رهاسازی به سمت هورالعظیم بیشتر شود، می‌تواند دبی خوبی به هور برسد و بخشی از حقابه تامین بشود تا دچار مشکلات بعدی مثل آتش‌سوزی یا مرگ و میر آبزیان نشود.»

تصاویر ثبت شده از پلنگ ایرانی در سالوک

تماشاخانه

پارتیا، افسانه «آن‌شیگائو»؛ سفر شاهزاده ایرانی به چین / سوغات او یک دین بود

ساعت ۸:۱۵ ششم اوت ؛ هیروشیما / وقتی شهر در دیگ قیر می‌جوشید

فیلم های دیگر