ردپای خطرناک میکروپلاستیک‌ها در بدن انسان

به گزارش ایسنا، میکروپلاستیک‌ها در سال‌های اخیر به عنوان یکی از چالش‌های پیچیده زیست‌محیطی شناخته شده‌اند. این ذرات بسیار ریز، قطعات جامد مصنوعی و نامحلول در آب هستند که اندازه آن‌ها پنج میلی‌متر یا کمتر است. برخی از آن‌ها آن‌قدر کوچک‌اند که تنها با تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته قابل شناسایی هستند.

نخستین بار در اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی بود که حضور گسترده این ذرات در آب‌های دریایی، آب‌های شیرین و حتی منابع زیرزمینی توجه دانشمندان را جلب کرد. از همان زمان، نگرانی درباره اثرات احتمالی آن‌ها بر موجودات زنده و سلامت انسان افزایش یافت.

پلاستیک به دلیل قیمت پایین، مقاومت بالا در برابر رطوبت و استحکام مناسب، به طور گسترده در تولید کالاهای مختلف استفاده می‌شود. اما بخش قابل توجهی از این محصولات پس از مصرف، بدون مدیریت صحیح به محیط زیست راه پیدا می‌کنند. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۶۰ درصد محصولات پلاستیکی تولیدشده در نهایت به زباله تبدیل شده و وارد طبیعت می‌شوند.

 این مواد ممکن است صدها سال در محیط باقی بمانند و در این مدت، به قطعات کوچک‌تر یعنی همان میکروپلاستیک‌ها تجزیه شوند. علاوه بر خود پلیمرهای پلاستیکی، مواد افزودنی شیمیایی موجود در ساختار آن‌ها یا موادی که از محیط جذب می‌کنند نیز می‌توانند نگرانی‌های تازه‌ای ایجاد کنند.

در رابطه با این موضوع، علی‌اکبر دهقان، استادیار گروه مهندسی بهداشت محیط دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با همکاری پژوهشگرانی از دانشگاه علوم پزشکی البرز و دانشگاه علوم پزشکی سمنان، تحقیقی جامع انجام داده‌اند.

 این پژوهش که با تمرکز بر بررسی اثرات سلامت و زیست‌محیطی میکروپلاستیک‌ها انجام شده، تلاش کرده است با جمع‌بندی مطالعات پیشین، تصویری روشن و کاربردی از وضعیت موجود ارائه دهد و ابعاد مختلف این مسئله را برای دانشجویان و محققان فعال در این حوزه تبیین کند.

این مطالعه از نوع مروری جامع بوده است. پژوهشگران با جست‌وجو در پایگاه‌های علمی معتبر بین‌المللی مانند Google Scholar، Scopus، PubMed، ScienceDirect و سایر منابع علمی، مقالات منتشرشده در فاصله سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۴ را بررسی کرده‌اند.

 هدف آن‌ها این بوده که اطلاعات مربوط به میزان مواجهه انسان با میکروپلاستیک‌ها، منابع تولید آن‌ها، نحوه ورود به بدن و محیط زیست و نوع اثرات احتمالی بر بافت‌های مختلف بدن را گردآوری و تحلیل کنند. در واقع، این پژوهش به جای انجام آزمایش جدید، نتایج ده‌ها مطالعه معتبر را کنار هم قرار داده تا یک جمع‌بندی جامع ارائه دهد.

یافته‌های این بررسی که در «فصلنامه مهندسی بهداشت محیط» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی البرز منتشر شده‌اند، نشان می‌دهند هر فرد به طور متوسط سالانه بین ۳۹ هزار تا ۵۲ هزار ذره میکروپلاستیک را از طریق مواد غذایی مصرف می‌کند. این عدد نشان‌دهنده میزان گسترده مواجهه انسان با این ذرات است.

همچنین گزارش شده که میکروپلاستیک‌ها با اندازه‌ها و رنگ‌های مختلف، از حدود ۸۰۰ نانومتر تا پنج میلی‌متر، در نمونه‌های انسانی گوناگون شناسایی شده‌اند. از جمله این نمونه‌ها می‌توان به ریه، کبد، طحال، جفت، خون، شیر مادر، روده بزرگ، بزاق، ادرار، منی و حتی بیضه اشاره کرد.

بر اساس نتیجه‌گیری پژوهشگران، با وجود افزایش مطالعات در سال‌های اخیر، هنوز شکاف‌های علمی قابل توجهی در این زمینه وجود دارد. بسیاری از مکانیسم‌های دقیق اثرگذاری میکروپلاستیک‌ها بر بدن انسان و اکوسیستم‌ها به طور کامل شناخته نشده است. همچنین اقدامات کنترلی کنونی برای کاهش ورود این ذرات به محیط زیست کافی ارزیابی نمی‌شود و برای کاهش محسوس سطح میکروپلاستیک‌ها، نیاز به برنامه‌های جدی‌تر و مؤثرتر وجود دارد.

حضور گسترده میکروپلاستیک‌ها در آب، هوا و خاک، آن‌ها را به یک آلاینده جهانی تبدیل کرده است. این ذرات می‌توانند وارد زنجیره غذایی شوند و از طریق مصرف آب و غذا به بدن انسان راه پیدا کنند. کارشناسان تاکید می‌کنند مقابله با این بحران نیازمند رویکردی چندجانبه است؛ از شناسایی منابع اصلی تولید میکروپلاستیک و افزایش آگاهی عمومی گرفته تا بهبود مدیریت پسماند، افزایش بازیافت و استفاده مجدد از محصولات پلاستیکی. همچنین توسعه فناوری‌های مؤثر برای حذف این ذرات از محیط و طراحی مدل‌های استاندارد برای ارزیابی ریسک آن‌ها اهمیت زیادی دارد.

به گفته پژوهشگران، درک بهتر نحوه حرکت و جابه‌جایی میکروپلاستیک‌ها در محیط‌های دریایی و خشکی و بررسی تعامل آن‌ها با موجودات زنده، می‌تواند به تدوین راهکارهای عملی‌تر کمک کند. حتی استفاده از ظرفیت برخی موجودات دریایی که توانایی تجزیه این ذرات را دارند، به عنوان یکی از مسیرهای پژوهشی آینده مطرح شده است.

در نهایت اشاره شده است با توجه به اینکه آلودگی میکروپلاستیک مرز نمی‌شناسد و همه کشورها را درگیر می‌کند، همکاری بین‌المللی و مشارکت همه ذی‌نفعان برای مهار این تهدید ضروری به نظر می‌رسد.