.png "عصر ایران")
۱۸ دی ۱۴۰۴
به روز شده در: ۱۸ دی ۱۴۰۴ - ۰۷:۰۰
فرمانده کل ارتش: خود را فدایی ملت میدانم 
درس ششم
«کوریِ بیتوجهی»؛ چرا کلید درست جلوی چشممان است اما آن را نمی بینیم؟
این صحنه برای همه ما آشناست: صبح زود است، دیرتان شده، باید فوراً از خانه خارج شوید، اما… کلید نیست. جیبها را میگردید، روی میز را نگاه میکنید، کیفتان را زیر و رو میکنید و با گذشت هر ثانیه، ضربان قلبتان بالاتر میرود. در آن لحظه، احتمالاً به حافظه خود شک میکنید و با خود میگویید: «نکند دارم آلزایمر میگیرم؟» یا «چرا اینقدر حواسپرتم؟»
چند نکته درباره درمان فراموشی
گم کردن اشیاء روزمره (بهویژه کلید، عینک و گوشی)، یکی از رایجترین خطاهای شناختی انسان است. تحقیقات نشان میدهد که انسانها به طور متوسط سالانه وقت قابلتوجهی را صرف جستجوی اشیاء گمشده میکنند. اما چرا مغز ما که قادر به حل پیچیدهترین مسائل ریاضی یا به یاد آوردن خاطرات کودکی است، در انجام وظیفه سادهای مثل «به یاد آوردن جای کلید» شکست میخورد؟
در این مقاله از مجله «چطور»، با نگاهی علمی به پشتصحنه حافظه سفر میکنیم تا بفهمیم چرا این اتفاق میافتد و چگونه میتوانیم با چند تکنیک ساده روانشناختی، برای همیشه از شر این جستجوهای اضطرابآور خلاص شویم.
از فراموشی حافظه کوتاه مدت چه میدانید؟
شما فراموش نکردهاید، اصلاً ثبت نکردهاید!
بزرگترین تصور غلط درباره گم کردن اشیاء این است که فکر میکنیم مشکل از «حافظه» ماست. ما تصور میکنیم جای کلید را در مغز ذخیره کردهایم و حالا نمیتوانیم آن فایل را پیدا کنیم. اما علم عصبشناسی میگوید مشکل جای دیگری است.
مشکل در بازیابی نیست، بلکه در رمزگردانی (Encoding Failure) است.
خطای رمزگردانی چیست؟
حافظه انسان شبیه دوربین فیلمبرداری نیست که دکمه ضبط آن همیشه روشن باشد. برای اینکه یک خاطره (مثل مکان کلید) در مغز شکل بگیرد، نیاز به یک عنصر حیاتی دارد: توجه.
وقتی وارد خانه میشوید و کلید را روی جاکفشی پرت میکنید، به احتمال زیاد ذهنتان جای دیگری است:
«شام چی بپزم؟»
«فردا جلسه دارم.»
«چرا ترافیک اینقدر سنگین بود؟»
چون در لحظهی گذاشتن کلید، «توجه» شما روی عمل فیزیکی دستتان نبوده، مغز اصلا این رویداد را ثبت نکرده است. هیچ خاطرهای شکل نگرفته که بخواهید بعداً آن را به یاد بیاورید. شما جای کلید را فراموش نکردهاید؛ شما هرگز جای آن را به خاطر نسپرده بودید!
مغز روی خلبان خودکار
دلیل دومی که باعث گم کردن کلید میشود، کارکرد بهینهی مغز است. مغز ما برای صرفهجویی در انرژی، کارهای تکراری و روتین را به بخش «عقدههای قاعدهای» میسپارد. این بخش مسئول عادتهاست و بدون نیاز به آگاهی هوشیارانه کار میکند.
گذاشتن کلید، قفل کردن در یا رانندگی تا خانه، کارهایی هستند که آنقدر تکرار شدهاند که به صورت خودکار انجام میشوند. وقتی کاری توسط «عقدههای قاعدهای» انجام شود، در بخش «هیپوکامپ» (که مسئول حافظه صریح و آگاهانه است) ثبت نمیشود. به همین دلیل است که گاهی شک میکنید: «آیا در را قفل کردم؟» شما قفل کردهاید، اما چون روی حالت خلبان خودکار بودهاید، هیچ فایل خاطرهای برای بازبینی ندارید.
نقش استرس و «مشغله ذهنی»
زندگی مدرن دشمن حافظه کوتاهمدت است. هورمون کورتیزول (هورمون استرس) تأثیر مستقیمی بر عملکرد هیپوکامپ دارد و فرآیند ثبت اطلاعات را مختل میکند.
وقتی شما «چند-وظیفهای» (مولتی تسک) عمل میکنید (مثلاً همزمان با تلفن حرف میزنید، کفش در میآورید و به اخبار گوش میدهید)، منابع توجه مغز تقسیم میشوند. در این وضعیت، مغز اطلاعاتی را که «کماهمیت» تشخیص دهد (مثل مکان اشیاء) فیلتر میکند تا بتواند روی کار اصلی (مکالمه تلفنی) تمرکز کند. نتیجه؟ گم کردن کلید.
دیدگاه فروید: آیا ناخودآگاه من کلید را قایم کرده است؟
زیگموند فروید در کتاب «آسیبشناسی روانی زندگی روزمره» دیدگاه جذاب و متفاوتی در این باره دارد. او معتقد بود هیچ رفتاری، حتی گم کردن اشیاء، کاملاً تصادفی نیست.
از نظر روانکاوی، گم کردن کلید میتواند کنشپریشی (Parapraxis) باشد که نشاندهنده یک میل سرکوبشده است:
اگر کلید خانه را گم میکنید، شاید ناخودآگاه از شرایط خانه ناراضی هستید یا نمیخواهید به آنجا برگردید.
اگر کلید محل کار را گم میکنید، شاید نشانهای از فرسودگی شغلی یا نفرت پنهان از شغلتان باشد.
گم کردن چیزی، گاهی نمادی از تمایل به «رها شدن» از مسئولیتهاست.
البته، همانطور که فروید اقرار میکند؛ گاهی هم گم کردن کلید، فقط نشانه خستگی است و نباید همیشه دنبال معنای پنهان گشت!
آیا من حواسپرتم یا مشکل حافظه دارم؟
بسیاری نگرانند که گم کردن اشياء نشانه آلزایمر باشد. جدول زیر به شما کمک میکند تفاوت فراموشی عادی و نگرانکننده را تشخیص دهید:
| ویژگی | فراموشی عادی (حواسپرتی) | فراموشی نگرانکننده |
|---|---|---|
| نوع فراموشی | جای کلید یا عینک را فراموش میکنید. | فراموش میکنید کلید اصلاً «برای چه کاری» استفاده میشود. |
| توانایی یادآوری | با تمرکز یا دیدن نشانه، یادتان میآید. | اطلاعات کاملاً پاک شده و با نشانه هم برنمیگردد. |
| مسیریابی | گاهی آدرس جای جدید را گم میکنید. | در محله خودتان یا مسیرهای همیشگی گم میشوید. |
| زمان وقوع | هنگام خستگی، استرس یا مشغله | در هر شرایطی، حتی در آرامش |
چگونه حواس پرتی را کمتر کنیم؟
حالا که فهمیدیم مشکل از «عدم توجه» است، راهکارها نیز بر «افزایش توجه» و «ایجاد سیستم» استوار هستند.
۱. قانون یک جای ثابت
مغز عاشق نظم فضایی است. یک نقطه مشخص (یک کاسه زیبا، یک قلاب دیواری یا یک طاقچه) را فقط برای کلید در نظر بگیرید.
نکته علمی: با این کار، شما بارِ حافظه (Cognitive Load) را کم میکنید. دیگر نیازی به به خاطر سپردن نیست، بلکه یک عادت حرکتی میسازید. دست شما خودکار به آن سمت میرود.
۲. تکنیک ژاپنی اشاره و صدا زدن (Shisa Kanko)
این تکنیک توسط راهبران قطار در ژاپن برای جلوگیری از خطا استفاده میشود. وقتی کلید را میگذارید، به آن اشاره کنید و بلند بگویید: «من کلید را روی میز گذاشتم.»
چرا کار میکند؟ با این کار، شما عمل را از حالت ناخودآگاه (خلبان خودکار) به حالت خودآگاه میآورید. درگیر کردن همزمان عضله (اشاره کردن)، شنوایی (صدای خودتان) و بینایی، یک حافظه قدرتمند و چندحسی میسازد که فراموش کردنش سخت است.
۳. از ردیابهای هوشمند استفاده کنید
اگر مشغله ذهنی شما آنقدر زیاد است که راهکارهای رفتاری جواب نمیدهد، از تکنولوژی کمک بگیرید. استفاده از تگهای ردیاب (مانند AirTag یا Tile) که به کلید وصل میشوند و با گوشی زنگ میخورند، استرس گم کردن کلید را برای همیشه از بین میبرد.
معرفی کتاب برای نظم بخشیدن به ذهن
اگر احساس میکنید ذهنتان شلوغ است و این فراموشیها کلافهتان کرده، کتابهای زیر میتوانند نجاتبخش باشند:
کتاب «ذهن سازمانیافته» (The Organized Mind) اثر دانیل لویتین (Daniel Levitin)
این کتاب دقیقاً توضیح میدهد که چگونه در عصر بمباران اطلاعات، مغز را مدیریت کنیم تا چیزهای مهم (مثل کلید!) را فراموش نکنیم.
کتاب «حافظه نامحدود» (Unlimited Memory) اثر کوین هورسلی
تکنیکهای ساده و کاربردی برای به خاطر سپردن مکان اشیاء و اسامی.
سخن پایانی
گم کردن کلید، نشانه ضعف هوش یا پیری زودرس نیست؛ بلکه هزینه زندگی در دنیای پرسرعت و شلوغ امروز است. این اتفاق، یک هشدار کوچک از سمت مغز است که میگوید: «لطفاً کمی آهستهتر! من نیاز دارم که در لحظه حال باشی.»
با ایجاد سیستمهای ساده (مثل جای ثابت) و تمرین حضور ذهن (مثل بلند گفتن)، میتوانید انرژی ذهنی خود را برای کارهایی مهمتر از گشتن زیر مبلها ذخیره کنید!
اگر این مقاله از «چطور» به شما کمک کرد تا با خودتان مهربانتر باشید و کمتر دنبال اشیاء روزمره بگردید، آن را با دوستان حواسپرت خود به اشتراک بگذارید. شما چه ترفندی برای پیدا کردن اشیاء گمشده دارید؟ در بخش نظرات، برایمان بنویسید.
پرسشهای متداول
۱. آیا استرس باعث گم کردن وسایل میشود؟
بله، قطعاً. استرس باعث ترشح کورتیزول میشود که عملکرد بخشهایی از مغز که مسئول تمرکز و حافظه هستند را مختل میکند. وقتی مضطرب هستید، مغزتان در حالت بقاست و به جزئیاتی مثل جای کلید اهمیت نمیدهد.
۲. چرا وقتی دنبال کلید میگردم، آن را جلوی چشمم نمیبینم؟
این پدیده کوری بیتوجهی نام دارد. وقتی با استرس و عجله دنبال چیزی میگردید، مغزتان آنقدر روی ایده کلید تمرکز دارد که تصویر واقعی کلید را که در زاویه دیدتان است، پردازش نمیکند. آرامش و اسکن کردن آهسته محیط، بهترین راهحل است.
۳. آیا زنان بیشتر از مردان وسایلشان را گم میکنند؟
خیر، تحقیقات تفاوت معناداری بین دو جنس نشان نمیدهد. اما از آنجا که زنان معمولاً مدیریت چند کار همزمان را بیشتر بر عهده دارند، ممکن است فشار شناختی بیشتری را تحمل کنند که زمینهساز خطای توجه میشود.
منبع : چطور
لینک کوتاه: کپی لینک
معرفی اساطیر ایران/ جمشید: نخستین پادشاه اساطیری جهان! جادوی معماری در سپهسالار، داربستهایی با کاه و یونجه از دیوار چین تا جاده ابریشم: پناهندگان ساسانی چگونه در سرزمین اژدهای زرد ماندگار شدند چرا کلیدمان را گم میکنیم؟ روانشناسیِ گم کردن اشیاء چطور غم پنهان مادر، اعتماد به نفس کودک را می خورد؟ راز گوش های تیز در دوران پیری؛ این میوهها شنوایی شما را نجات میدهند اگر قصد فروش گوشی تان را دارید، فقط «ریست فکتوری» کافی نیست! ظهور لپتاپی که از آینده آمده است گوشی سیگنچر معرفی شد، نمایشگر فوق سریع و دوربین قدرتمند رونمایی از اکسسوری مد روم باستا طرز تهیه خورشت سیر و انار به سبک مادربزرگهای شمالی راه رفتن روی دو پا، قدیمیتر از پیدایش انسان است تبدیل تکههای چوب بیمصرف به دکوریهای گرانقیمت راز موجودی که هزاران سال است جنگل را میبلعد و رشد میکند از نظر روانشناسی، پوشیدن لباس قهوه ای چه معنایی دارد؟